Phần trước: [GÓC HỎI ĐÁP & GIẢI NGHI] CÂU HỎI 161-170
CÂU HỎI 171: TÂM QUAN SÁT THỌ XẢ VÀ NGƯỜI VÔ NHÂN LÀ GÌ?
HỎI:
Thưa Thầy, con có một cái nghi này, con mong được Thầy giảng cho con khỏi nghi.
Con có đọc TÂM TỤC SINH CỦA LOÀI NGƯỜI:
Một chúng sanh được tái sanh làm người là do nhờ vào những phước thiện được thực hiện trong những kiếp quá khứ.
Những chúng sanh đi tái sanh với tâm quan sát thọ xả (upekkhā-santīraṇa citta) là những chúng sanh với những dị tật. Họ sanh ra mù, điếc hoặc với những dị tật khác.
Mặc dầu tâm quan sát thọ xả (upekkhā-santīraṇa citta) là quả của những việc thiện, tức là được tạo sinh ra do tâm đại thiện (mahākusala-citta), nhưng nó lại được tạo ra bởi nghiệp (kamma) rất yếu.
Như vậy, loại tâm tục sinh (paṭisandhi-citta) này, được tạo ra bởi nghiệp (kamma) như vậy, không có năng lực mạnh.
Cho nên, thậm chí khi một người đã đạt được kiếp sống làm người, nhưng vẫn có dị tật ngay từ lúc khởi đầu của sự tục sinh.
Con xin Thầy hoan hỉ giảng giải về Tâm Quan Sát Thọ Xả và giảng sâu hơn tại sao nó lại tạo ra người Vô Nhân.
ĐÁP:
Khi một người làm việc thiện trong quá khứ nhưng thực hiện với tâm thái hời hợt, cưỡng ép, thiếu niềm hân hoan hoặc thiếu hẳn sự hiểu biết về quy luật Nhân Quả, thì nghiệp thiện tạo ra có năng lượng rất yếu ớt. Tuy kém cỏi, hành vi này về bản chất vẫn là hạt giống lành, nên nó vẫn đủ sức giúp chúng sinh đó tránh rơi vào các đọa xứ để được tái sinh mang thân người.
Tuy nhiên, do năng lượng nghiệp quá bạc bẽo, tại thời điểm đứt hơi thở kiếp trước, nó chỉ có thể tạo ra Tâm Quan Sát Thọ Xả Quả Thiện làm tâm tục sinh dẫn dắt dòng sống dính nối vào lòng mẹ. Điểm cốt tủy ở đây là loại tâm tục sinh này thuộc nhóm tâm vô nhân. Điều đó có nghĩa là ngay sát-na đầu tiên hình thành phôi thai, tâm thức của đứa trẻ hoàn toàn thiếu vắng ba gốc rễ thiện lành đồng sinh là Vô Tham, Vô Sân và Trí Tuệ.
Chính vì nền tảng tâm thức khởi đầu trần trụi và không có các gốc rễ nâng đỡ, các vật chất do nghiệp tạo ra trên cơ thể bị suy giảm năng lượng nghiêm trọng. Hệ quả trực tiếp và tất yếu là đứa trẻ sinh ra đã mang sẵn các khiếm khuyết giác quan hay dị tật bẩm sinh như mù, điếc, câm, hoặc bị suy giảm trí tuệ ngay từ trong bụng mẹ.
Về con đường tu tập, hạng người vô nhân quả thiện này chịu sự thiệt thòi rất lớn. Do sát-na tục sinh đầu đời hoàn toàn không có gốc rễ Trí Tuệ đồng sinh, nên trong suốt kiếp sống hiện tại họ không thể chứng đạt các tầng thiền định cũng như không thể đắc các Đạo Quả Thánh, dù có nỗ lực tu hành đến đâu.
Dù vậy, họ vẫn phước báu hơn các chúng sinh ở cõi khổ vì đã có được mang thân người. Họ hoàn toàn có thể tận dụng kiếp sống hiện tại để giữ giới, bố thí, gieo trồng các việc thiện bằng sự hoan hỷ và hiểu biết, từ đó tích lũy những hạt giống có đầy đủ gốc rễ vững chắc để làm nền tảng giải thoát cho các kiếp sống tương lai.
CÂU HỎI 172: CÓ PHẢI MỖI NGƯỜI CÓ THỂ ĐẠT GIẢI THOÁT BẰNG NHIỀU CON ĐƯỜNG KHÁC NHAU KHÔNG?
HỎI:
Đức Phật để lại một kho tàng đồ sộ nhưng Ngài vẫn chỉ nói là “chỉ là nắm lá” so với những gì Ngài biết là cả một đại địa.
Tức là Thế Tôn chỉ giảng những gì có ích cho sự tu tập của chúng ta mà thôi.
Tuy nhiên, nhân duyên và căn cơ học hiểu mỗi người không giống nhau. Ngoài Kinh Nikāya ra thì còn Chú giải và nhiều bài luận của các bậc Tuệ giác. Nên sẽ có trường hợp học thầy A không hiểu nhưng thầy B lại hiểu.
Mình nhớ có câu chuyện bên Bắc tông kể là La Hầu La được độ bởi một người khác, vì người đó có duyên với ngài, thay vì Đức Phật là cha của ngài.
Câu chuyện này thật giả thế nào không dám khẳng định nhưng mình có thể thấy rằng chúng ta đạt được thành tựu thông qua nhiều con đường, phương pháp và người chỉ dạy.
Tất nhiên không có nghĩa là cào bằng, pháp môn nào cũng đúng hay ai cũng được. Mà là cái duyên của mỗi Phật tử. Mình nghĩ là như vậy.
ĐÁP:
Việc trích dẫn ví dụ nắm lá trong rừng để hợp thức hóa việc chấp nhận mọi con đường, mọi góc nhìn là một sự bóp méo Giáo Pháp nghiêm trọng bắt nguồn từ sự thiếu sót về Chánh Kiến. Khi Đức Phật ví Lời Dạy của Ngài như nắm lá trong tay còn những điều Ngài biết như lá trong rừng, Ngài hoàn toàn không có ý nói rằng có những phương pháp giải thoát khác bị giấu lại để người đời tự đi tìm kiếm theo duyên riêng.
Nắm lá trong tay Ngài chính là Tứ Diệu Đế và Bát Chánh Đạo – những sự thật toàn hảo và duy nhất đủ để đưa chúng sinh đến chấm dứt khổ đau. Những gì Ngài không dạy, tức lá trong rừng, là những điều hoàn toàn không hướng đến sự ly tham, đoạn diệt và Niết-bàn. Việc cố tình đi nhặt nhạnh những thứ ngoài nắm lá đó rồi gắn cho nó cái nhãn phương pháp khai sáng khác thực chất chỉ là hành vi gom nhặt tà kiến của người mù đi trong đêm tối.
Đức Phật đã tuyên bố tối cao rằng Bát Chánh Đạo là Con Đường Độc Đạo, là con đường duy nhất dẫn đến sự thanh tịnh cho chúng sinh, hoàn toàn không có con đường thứ hai. Quan niệm cào bằng theo kiểu pháp môn nào cũng đúng, mỗi người một duyên hay mỗi thầy dạy một kiểu miễn là bừng tỉnh thực chất là sự ngụy biện của tà kiến Giới Cấm Thủ – tức sự bám chấp sai lầm vào các phương pháp không phải là Chánh Pháp mà tưởng rằng có thể dẫn đến giải thoát. Nếu con đường nào cũng đưa đến mục tiêu, thì sự xuất hiện của một Bậc Chánh Đẳng Chánh Giác ở đời trở nên hoàn toàn vô nghĩa.
Càng bế tắc hơn khi lại dùng một câu chuyện ngụy tác không hề có trong Chánh Tạng về Tôn giả La Hầu La để làm tiền đề lý luận cho cái gọi là duyên với người khác. Trong Giáo Pháp Nguyên Thủy, Tôn giả La Hầu La xuất gia dưới sự chỉ dạy của Tôn giả Xá Lợi Phất theo sự chỉ định của Đức Phật, và chính Ngài đã trực tiếp thuyết giảng những bài kinh cốt tủy để Tôn giả La Hầu La đắc quả A-la-hán.
Lấy một truyền thuyết bịa đặt để bác bỏ sự thật Chánh Tạng, rồi từ đó kết luận về con đường tu tập, chính là đỉnh cao của sự nhẹ dạ và mê muội. Đọc Chú giải hay nghiên cứu là để làm sáng tỏ lời Phật dạy chứ không phải để thỏa hiệp với những góc nhìn lệch lạc. Sự cởi mở không có sự soi rọi của Trí Tuệ Chánh Kiến chỉ là tên gọi khác của sự vô minh và hỗn loạn trong tâm thức mà thôi.
CÂU HỎI 173: ĐỐI TRỊ TẬP KHÍ GIẢI ĐÃI TRONG ĐỜI SỐNG VÀ TU TẬP
HỎI:
Thưa Thầy tôn kính. Pháp âm thật minh triết, con xin hoan hỷ tín thọ lời Thầy. Từ đây con cũng nhận ra một bài học mỗi khi làm việc gì đó phải có sự tập trung, chánh niệm, tỉnh giác.
Kính Bạch Thầy. Con tự nhận thấy từ trước đến nay trong làm việc và thậm chí trong quá trình tu tập con thấy mình có rất nhiều lúc giải đãi. Thưa Thầy, con thỉnh Thầy, mong Thầy từ bi chỉ dạy cho con phương cách để đối trị với tập khí này của con trong đời sống cũng như trong tu tập ạ. 🙏🙏🙏
ĐÁP:
Lành thay sự nhận thức của quý vị. Việc tự nhận diện được sự giải đãi ngay trên thân tâm mình chính là bước khởi đầu quan trọng của Chánh Niệm. Giải đãi thực chất là một trạng thái tâm bất thiện, nơi năng lượng Tinh Tấn bị suy giảm, khiến tâm thức rơi vào sự co rút, thụ động và nặng nề. Sự giải đãi không phải là bản chất vĩnh cửu của quý vị, mà chỉ là một tập khí vận hành do tâm thức thiếu sự soi rọi và thường xuyên nuông chiều các cảm giác lờ đờ của thân xác.
Để đối trị và triệt hạ tập khí này trong cả đời sống lẫn con đường tu tập, quý vị cần áp dụng ba phương cách:
Thứ nhất, thắp sáng sự giục giã bằng việc quán chiếu sự vô thường và cái chết. Sự giải đãi chỉ có thể dung thân khi quý vị sống trong ảo tưởng rằng mình còn rất nhiều thời gian. Hãy thường xuyên nhắc nhở bản thân: Thân người khó đắc, Chánh Pháp khó gặp, và cái chết có thể đến ngay trong từng hơi thở. Khi thấy rõ sự mong manh của kiếp sống và sự nguy hiểm của luân hồi, một năng lượng giục giã chân thật sẽ tự động khởi lên, đốt cháy sự trễ nãi và đánh thức tâm thức khỏi sự u mê.
Thứ hai, thực hành Trí Tuệ Như Lý Tác Ý để nhận diện mà không đồng nhất. Khi sự giải đãi kéo đến dưới dạng cảm giác mệt mỏi, lờ đờ hay muốn hoãn lại công việc, quý vị hãy lập tức dùng Chánh Niệm để hay biết: Tâm giải đãi đang khởi lên. Tuyệt đối không tự trách bản thân, cũng không hùa theo sự sai khiến của nó. Hãy nhìn nó như một hiện tượng tự nhiên sinh ra rồi sẽ diệt đi nếu không được tiếp thêm năng lượng. Ngay thời điểm quý vị quan sát nó một cách khách quan, quý vị đã tách mình ra khỏi nó và khôi phục lại sự tỉnh giác.
Thứ ba, kích hoạt Tâm Tinh Tấn ngay trong từng hành vi nhỏ nhất của đời sống thường nhật. Đừng đợi đến khi bước lên đệm thiền mới bắt đầu tu tập. Ngay khoảnh khắc bừng tỉnh, hãy lập tức rời khỏi giường. Khi làm việc, hãy duy trì sự chú tâm trọn vẹn trên từng chuyển động của thân. Khi nhận thấy bóng tối của Hôn Trầm – Thụy Miên đang xâm chiếm khiến thân tâm lờ đờ, quý vị hãy chủ động thực hành các pháp đối trị như đổi tư thế, đi kinh hành, hướng mắt về ánh sáng hoặc rửa mặt để đánh thức sự tỉnh giác. Trong sự vận hành của Danh – Sắc, thân thể và tâm thức luôn tác động tương hỗ chặt chẽ, một thân sắc được rèn luyện trong sự linh hoạt, ngăn nắp chính là bệ phóng vững chắc cho một tâm thức sắc bén và tự chủ.
Tu tập là một lộ trình liên tục gọt rửa phiền não trong từng sát-na hiện tại. Chỉ cần quý vị không dung dưỡng cho sự hoãn lại, kiên trì an trú trong Chánh Niệm và Tỉnh Giác ngay từ những việc nhỏ nhặt nhất, tập khí giải đãi sẽ tự động suy yếu, trả lại sự thanh tịnh, bình an và tự do giải thoát chân thật.
CÂU HỎI 174: CHÁNH NIỆM TRONG TỪNG SÁT NA HIỆN TẠI
HỎI:
Con đảnh lễ Thầy ạ. 🙏🙏🙏
Không biết các Đạo hữu khác thế nào. Còn con cảm nhận mình để ý đến tâm và các hoạt động thân thể của mình nhiều hơn trước. Mỗi khi con thất niệm, tâm suy nghĩ đến việc khác thì con tác ý pháp này, tưởng tri này rồi cũng vô thường, rồi lại quay lại hơi thở, cử động của thân. Nhưng phần lớn vẫn thường xuyên quên, để tâm đi xa mới nhớ Thầy ạ.
Thưa Thầy, quá khứ đã qua không thay đổi được. Tương lai chưa đến, do các duyên mà sanh nên không đoán định được. Sát-na hiện tại chính là quá khứ của sát-na kế tiếp. Thế nên phải Chánh niệm tỉnh giác trong từng sát-na hiện tại để không tạo nghiệp thân, khẩu, ý bất thiện.
ĐÁP:
Lành thay con, con đang thực hành rất đúng hướng và có sự quán xét tâm rất tinh tế.
Về việc thấy mình vẫn thường xuyên quên, con đừng vội lo lắng hay trách bản thân. Ngay khoảnh khắc con nhận ra tâm vừa đi xa, đó chính là lúc chánh niệm đã lập tức quay trở lại rồi. Sự tu tập không nằm ở việc ép tâm phải đứng yên liên tục, mà nằm ở khả năng nhận biết rõ ràng mỗi khi tâm vừa khởi đi hay quay về.
Cảm nhận của con về quá khứ, tương lai và giá trị của từng sát-na hiện tại là vô cùng chuẩn xác. Quá khứ chỉ là ký ức, tương lai chỉ là hình tưởng, chỉ có hiện tại mới là thực tại đang diễn ra. Chăm sóc thật tốt sát-na hiện tại bằng sự tỉnh giác chính là cách bảo vệ thân tâm và ngăn ngừa mọi nghiệp bất thiện một cách rốt ráo nhất.
Con cứ tiếp tục giữ tinh thần thực hành nhẹ nhàng này, quay về nhận biết thân tâm ngay trong hiện tại, không mong cầu cũng không gượng ép nhé.
CÂU HỎI 175: CÂU CHUYỆN TỶ-KHEO CITTAHATTHA VÀ BÀI HỌC VỀ SỰ THỐI CHUYỂN
HỎI:
Bạch Thầy, con có đọc được câu chuyện về Trưởng lão Citta, vị được nhắc đến là đã nhiều lần xuất gia rồi hoàn tục, đến lần cuối mới kiên định tu tập và chứng A-la-hán.
Con thấy câu chuyện này rất gần với tâm lý của nhiều người tu hiện nay, có lúc tinh tấn, có lúc thoái chí.
Con kính thỉnh Thầy có thể giảng thêm về câu chuyện của vị Trưởng lão này, để chúng con hiểu rõ hơn nguyên nhân của sự thối chuyển, điều gì giúp một người có thể quay trở lại Chánh Pháp, và bài học thực hành dành cho chúng con được không ạ?
Con kính tri ân Thầy!
ĐÁP:
Trước khi đi sâu vào bài học, Thầy đính chính một chi tiết nhỏ về danh xưng để con nắm cho thật chuẩn xác theo Chú giải Kinh Pháp Cú. Vị Tỷ-kheo xuất gia rồi hoàn tục tới 7 lần trong điển tích có tên là Cittahattha, chứ không phải Cư sĩ hay Trưởng lão Citta. Cư sĩ Citta (Citta Gahapati) là vị đại đệ tử đệ nhất thuyết pháp tại gia đã chứng quả Bất Lai và chưa từng xuất gia hay hoàn tục lần nào.
Nguyên nhân chính dẫn đến sự thối chuyển của Tỷ-kheo Cittahattha trong những lần đầu là do sáu căn chưa được hộ trì cẩn trọng, tâm còn chao đảo và thiếu nền tảng Chánh Niệm vững chắc. Khi sống trong môi trường xuất gia thì tâm vị ấy tạm thời thanh tịnh, nhưng lúc đối duyên xúc cảnh với đời sống thế tục, những phiền não tham dục ngủ ngầm lại có cơ hội nảy mầm và kéo vị ấy quay trở lại với các dục lạc trần gian. Đức Phật từng dạy rằng một người có tâm không an định, lòng tin chao đảo và không hiểu rõ Chánh Pháp thì trí tuệ không thể trọn vẹn.
Đó là trạng thái rất tự nhiên của tâm phàm phu khi chưa có sự thấy biết sâu sắc về bản chất của vạn pháp. Tuy nhiên đến lần thứ bảy, động lực mạnh mẽ giúp vị Cittahattha kiên định quay trở lại Chánh Pháp và chứng đạt quả vị A-la-hán chính là sự khởi sanh của Trí Tuệ Quán Bất Tịnh cùng Tâm Yếm Ly. Khi nhìn thấy thân thể biến đổi, uế tạp của người vợ trong lúc ngủ, vị ấy bừng tỉnh nhận ra bản chất thật của thân tứ đại là hôi hám, vô thường và đời sống gia đình chỉ mang lại sự trói buộc, khổ đau. Sự thấy biết chân thật này đã đánh tan mọi bám chấp tham dục, làm bệ phóng cho vị ấy kiên trì thực hành Tứ Niệm Xứ để đạt đến sự giải thoát hoàn toàn.
Từ câu chuyện này, bài học thực hành dành cho con cùng các đạo hữu là khi thấy tâm mình có lúc tinh tấn, có lúc thoái chí thì cũng đừng dằn dỗi hay tự trách bản thân, bởi sự biến đổi đó phản ánh đúng bản chất Vô Thường và Vô Ngã của tâm phàm phu. Trong đời sống hằng ngày, con hãy cẩn trọng hộ trì sáu giác quan, không để tâm cuốn theo các cảnh tham hay sân. Bất cứ khi nào nhận diện tâm đang xao động hay thối chuyển, con chỉ cần chánh niệm ghi nhận ngay trạng thái đó mà không dính mắc, rồi nhẹ nhàng đưa tâm quay trở về quan sát hơi thở và cảm giác nơi thân tâm trong hiện tại. Việc kiên trì giữ sự hay biết trong hiện tại chính là con đường ngắn nhất để giữ vững niềm tin và sự kiên định trên hành trình tu học.
Chúc con và mọi người luôn an lạc, kiên trì và ngày càng tinh tấn.