CÂU HỎI 1
HỎI:
Dạ kính thưa Thầy!
Trong quá trình thiền định con có cái Thấy này không biết đúng không? Con xin Thầy chỉ dạy thêm:
– Con thấy con không phải là con. Con là thân tứ đại, ngũ uẩn hợp thành. Nó thay đổi từng sát na liên tục.
– Con thấy 6 căn này cũng là không là con và thay đổi từng sát na liên tục.
Những tế bào trong thân tâm cũng thay đổi liên tục. Kể cả cái thấy cái biết trong con cũng thay đổi liên tục.
Từng sát na là một thực thể khác chứ không bao giờ đứng yên.
Cho nên phiền não, khổ đau, tuệ giác đều không phải là con và luôn thay đổi. Khi bên trong con thấy vậy thì con thấy bên ngoài cũng vậy. Con cũng thấy tất cả chúng sanh đều là vô ngã và thay đổi liên tục từng sát na.
Vũ trụ này một sát na trôi qua đã là thực thể khác. Giống như nước luôn thay đổi chứ không đứng yên…
Không biết vậy thấy đúng sự thật Chân Lý Vô ngã, vô thường chưa ạ. Mong Thầy chỉ dạy thêm.
Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật
ĐÁP:
Những gì bạn mô tả nghe rất đúng về mặt lý thuyết, thân tứ đại, ngũ uẩn, vô ngã, vô thường, tất cả đều chính xác. Nhưng câu hỏi thật sự là bạn đang hiểu những điều đó bằng tư duy và suy luận, hay bạn đang thật sự thấy trực tiếp bằng tuệ quán?
Có một dấu hiệu để phân biệt. Nếu bạn thấy vô ngã bằng tuệ thật sự thì tham ái và phiền não phải giảm đi một cách tự nhiên, không cần cố gắng. Kiết sử bị chặt đứt, không phải bị đè nén. Người chứng Sơ Quả thấy vô ngã thật sự thì thân kiến bị đoạn tận vĩnh viễn, không bao giờ còn tin có một cái tôi bất biến nữa dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào.
Còn nếu sau khi thấy những điều đó trong thiền mà ra khỏi thiền tham sân si vẫn còn nguyên, vẫn bị kéo đi như trước, vẫn phản ứng theo thói quen cũ, thì những gì bạn đang thấy vẫn còn là tư tuệ, tức là hiểu biết qua suy nghĩ, chưa phải tu tuệ, tức là tuệ thấy trực tiếp dẫn đến đoạn kiết sử.
Đây không phải chê bai. Tư tuệ là bước cần thiết và bạn đang đi đúng hướng. Nhưng đừng nhầm lẫn tư tuệ với tu tuệ. Hãy tiếp tục thực hành thiền quán sâu hơn để cái thấy đó thấm từ đầu xuống tâm, không chỉ nằm trong đầu.
Sãdhu! Sãdhu! Sãdhu!
CÂU HỎI 2
HỎI:
Bạch thầy. Con đọc cũng nhiều nơi sách vở và bài giảng, nhưng khi thiền thì không rõ làm sao để quán pháp.
Con kính cảm ơn thầy
ĐÁP:
Quán pháp không phải là ngồi suy nghĩ về các khái niệm như vô thường, vô ngã hay duyên khởi trong đầu. Đó chỉ là tư duy, không phải thiền quán thật sự.
Quán pháp trong Kinh Tứ Niệm Xứ có nghĩa là quan sát trực tiếp các pháp đang sinh diệt ngay trong thân tâm mình từng khoảnh khắc. Cụ thể nhất là quan sát năm triền cái khi chúng xuất hiện trong lúc thiền, tham dục khởi lên thì biết rõ tham dục đang có mặt, hôn trầm xuất hiện thì biết rõ hôn trầm đang có mặt, trạo cử khởi lên thì biết rõ trạo cử đang có mặt. Quan sát chúng sinh ra như thế nào, tồn tại ra sao và diệt đi như thế nào. Không phán xét, không đè nén, không chạy theo, chỉ biết rõ.
Đây là cách thực hành đơn giản nhất. Khi đang ngồi thiền hơi thở mà tâm bỗng khởi lên muốn ăn thứ gì đó, thay vì bực mình vì bị phân tâm, hãy nhận ra đây là tham dục đang xuất hiện, quan sát nó đang vận hành như thế nào, rồi nhẹ nhàng quay về hơi thở. Chính cái quan sát đó là quán pháp đang được thực hành.
Nói gọn lại một cách dễ hiểu nhất, quán pháp không phải tìm kiếm điều gì xa xôi mà là thấy rõ những gì đang xảy ra ngay trong tâm mình lúc này, không bỏ sót, không thêm thắt, chỉ thấy rõ như nó đang là.
Sãdhu! Sãdhu! Sãdhu!
CÂU HỎI 3
HỎI:
Mến chào bạn Tuệ An !
Mình xin phép hỏi Thầy như sau :
Bên đại thừa phát triển , có một tư tưởng gọi là ” xả thân ” , tinh thần này được truyền bá hết sức tinh vi qua nhiều câu chuyện , bài giảng hoặc trên phim ảnh .
Họ cho đại từ bi là xả thân ko tiếc thân mạng . Miễn cứu người giúp đời , bản thân mình có tổn hại về vật chất lẫn tinh thần đều ko sao kể cả hy sinh thân này để cứu ai đó vẫn là đúng đắn vì đó là thể hiện đại từ bi tâm .
Cũng như xưa nay các vị bồ tát đều dấn thân mình cứu nhân độ thế trăm nghìn muôn ức kiếp . Như vậy , tư tưởng ” xả thân ” là đúng với tinh thần Phật dạy hay không ? Nếu không đúng , thì theo kinh điển Nikaya , đức Phật có từng chỉ dạy chúng đệ tử về tinh thần cứu người giúp đời ( xả thân ) sao cho đúng đắn và lợi lạc hay không ạ ? Con xin cúi đầu đảnh lễ Thầy ! Bậc Đại Hiền Trí
ĐÁP:
Tư tưởng xả thân theo kiểu Phật giáo phát triển, tức là hy sinh thân mạng, chịu tổn hại vật chất tinh thần để cứu người, được xem là biểu hiện của đại từ bi, thực ra có vấn đề nghiêm trọng khi đối chiếu với kinh điển Nikaya.
Đức Phật không dạy như vậy.
Trong Tương Ưng Bộ Kinh, Đức Phật dạy rõ ràng rằng muốn giúp người khác thì trước tiên phải tự mình đứng vững. Ngài dùng hình ảnh rất thực tế là người muốn kéo kẻ đang chìm lên bờ thì bản thân phải đứng chắc trên đất liền, không phải nhảy xuống nước cùng chìm với họ. Đây là nguyên tắc căn bản mà tư tưởng xả thân của Phật giáo phát triển đã làm mờ đi hoàn toàn.
Hơn nữa, trong chánh pháp nguyên thủy, thân mạng này là phương tiện duy nhất để tu tập giải thoát.
Đức Phật gọi thân người là khó được, quý giá, vì chỉ với thân người mới có thể thực hành Bát Chánh Đạo mà đoạn tận khổ đau. Người tự hủy hoại hoặc coi thường thân mạng của mình đang tự phá hủy chính cái phương tiện quý giá nhất đó. Đây không phải từ bi, đây là si mê.
Còn tinh thần cứu người giúp đời đúng chánh pháp thì Đức Phật dạy rất rõ qua Tứ Vô Lượng Tâm, tức là từ, bi, hỷ, xả.
Nhưng cần hiểu đúng rằng đây là trạng thái tâm được tu tập và phát triển từ bên trong, không phải hành động bốc đồng hy sinh không cần suy xét.
Từ bi đúng nghĩa phải đi kèm với trí tuệ.
Từ bi không có trí tuệ dẫn dắt thì dễ trở thành cảm xúc mù quáng, thậm chí gây hại cho cả người giúp lẫn người được giúp.
Câu chuyện các vị Bồ tát trải qua trăm nghìn muôn ức kiếp xả thân cứu người là những câu chuyện được sáng tác sau khi Đức Phật nhập diệt nhiều thế kỷ, không có trong Tam Tạng Pali.
Đức Phật trong kinh điển Nikaya không bao giờ dạy đệ tử tu tập theo hình mẫu đó.
Tóm lại, xả thân theo nghĩa chịu hủy hoại bản thân để cứu người không phải lời Phật dạy. Điều Ngài dạy là hãy tự mình tu tập cho vững, giữ giới thanh tịnh, phát triển tâm từ bi có trí tuệ, rồi từ cái nền vững chắc đó mà giúp ích cho người xung quanh trong khả năng thực tế của mình.
CÂU HỎI 4
HỎI:
Thưa thầy, xin thầy giảng nghĩa Phi Tưởng Phi Phi Tưởng. Tạ ơn thầy!
ĐÁP:
Đây là tầng thiền định cao nhất trong cõi hữu vi mà Đức Phật đề cập đến, và tôi sẽ giải thích để quý vị hiểu rõ bản chất của nó.
Trước hết cần hiểu tưởng là gì. Tưởng là sự nhận biết, ghi nhận, phân biệt của tâm đối với các đối tượng. Khi quý vị thấy màu đỏ và biết đó là màu đỏ, khi nghe tiếng và nhận ra đó là tiếng gì, đó là tưởng đang hoạt động.
Khi hành giả đi sâu vào các tầng thiền định, tưởng ngày càng trở nên vi tế hơn và hoạt động yếu dần. Đến tầng Vô Sở Hữu Xứ ngay bên dưới, tâm an trú vào trạng thái không có gì cả, tưởng lúc này đã cực kỳ mờ nhạt.
Đến tầng Phi Tưởng Phi Phi Tưởng thì tưởng không còn hoạt động theo nghĩa thông thường nữa, nhưng cũng chưa hoàn toàn biến mất. Vì vậy mới gọi là không có tưởng mà cũng không phải là không có tưởng, tức là trạng thái tâm vi tế đến mức không thể nói rõ ràng là có hay không có tưởng đang vận hành.
Điều quan trọng tôi muốn quý vị hiểu là tầng này tuy cực kỳ vi tế và cao sâu nhưng vẫn là pháp hữu vi, vẫn còn nằm trong vòng sinh tử.
Đức Phật đã từng tu tập và đạt đến tầng này dưới sự hướng dẫn của đạo sĩ Uddaka Rāmaputta trước khi giác ngộ, nhưng Ngài nhận ra rằng tầng thiền này dù cao đến đâu vẫn không dẫn đến giải thoát thật sự vì nó chưa đoạn tận được tham ái và vô minh.
Vì vậy Ngài từ bỏ và tìm con đường khác, đó chính là tuệ quán thấy rõ vô thường, khổ, vô ngã ngay trong thân tâm này.
Đây là điểm mà nhiều người tu thiền dễ lầm lẫn, nghĩ rằng đạt được các tầng thiền định cao là gần với giải thoát. Thực ra giải thoát không đến từ độ sâu của định mà đến từ tuệ thấy rõ bản chất thật của các pháp.
CÂU HỎI 5
HỎI:
Bạch thầy cho con hỏi
Dạ sau khi con đọc qua bài 24 duyên hệ. Nền tảng của vạn pháp. Thì con nhận thấy con người là tổng hợp danh sắc thay đổi liên tục, tùy theo các duyên hợp tan, mà tác động, hoại diệt. Không có cái tôi trong đó. Vậy nếu không có cái tôi trong đó thì những dòng suy nghĩ khi con gõ phím đây cũng là danh sắc thay đổi biến chuyển liên tục. Vậy nếu cái tôi không tồn tại thì ta sống cuộc sống này như thế nào, liệu nó có ý nghĩa không? 12 nhân duyên có phải là sự biến đổi tâm sinh lí trong bản thân ngũ uẩn không ạ? Con đọc nhưng chưa tường tận rõ những điều này.
ĐÁP:
Câu hỏi này rất hay và cho thấy bạn đang suy nghĩ thật sự nghiêm túc, không phải đọc cho có.
Về câu hỏi nếu không có cái tôi thì sống có ý nghĩa không, đây là câu hỏi mà hầu hết người mới tiếp xúc với giáo lý vô ngã đều đặt ra, và nó xuất phát từ một hiểu lầm rất phổ biến.
Vô ngã không có nghĩa là không có gì xảy ra. Vô ngã có nghĩa là những gì đang xảy ra không có một chủ thể bất biến đứng sau điều khiển. Những dòng suy nghĩ khi bạn gõ phím vẫn đang xảy ra, vẫn có nhân quả, vẫn có nghiệp thiện hay bất thiện được tạo ra. Sự khác biệt là không có một cái tôi cố định và bất biến nào đang làm chủ tất cả điều đó.
Hãy nhìn ngọn lửa của cây nến. Ngọn lửa đó đang cháy thật, đang tỏa sáng thật, đang tạo ra nhiệt thật. Nhưng không có một thực thể cố định nào gọi là ngọn lửa tồn tại bất biến, nó chỉ là quá trình cháy liên tục do các điều kiện duy trì. Khi điều kiện chấm dứt thì lửa tắt, không có gì mất đi vì chưa bao giờ có một thực thể cố định ở đó.
Con người cũng vậy. Vẫn có suy nghĩ, vẫn có cảm xúc, vẫn có hành động, vẫn có trách nhiệm với nghiệp mình tạo ra. Nhưng tất cả đó là quá trình đang vận hành theo duyên, không phải thuộc về một cái tôi bất biến nào.
Và đây là điều thú vị nhất. Chính vì không có cái tôi cố định nên mọi thứ mới có thể thay đổi được. Nếu có một cái tôi cố định thật sự thì tham sân si sẽ là bản chất vĩnh viễn không thể thay đổi. Vô ngã chính là lý do tại sao giải thoát là có thể, tại sao tu tập có ý nghĩa, tại sao mỗi khoảnh khắc chánh niệm đều tạo ra sự thay đổi thật sự trong dòng tâm thức này.
Về câu hỏi thập nhị nhân duyên có phải là sự biến đổi tâm sinh lý trong ngũ uẩn không, câu trả lời là có liên quan mật thiết nhưng không hoàn toàn giống nhau. Ngũ uẩn mô tả cấu trúc của một con người trong một khoảnh khắc hiện tại, còn thập nhị nhân duyên mô tả toàn bộ vòng vận hành của khổ đau qua nhiều kiếp, từ vô minh dẫn đến hành, từ hành dẫn đến thức, cho đến sinh già bệnh chết. Ngũ uẩn là bức tranh tĩnh chụp lại một khoảnh khắc, thập nhị nhân duyên là bộ phim chiếu toàn bộ quá trình vận hành. Cả hai đều mô tả cùng một thực tại nhưng từ hai góc độ khác nhau.
Hãy đọc thêm các bài về Vô Ngã trên
website Khaituequang.com
CÂU HỎI 6
Bạch thầy, kính xin Thâỳ giảng kỹ hơn về tâm tử bắt sang tâm tái sinh ạ .
Xin kính tri ân Thầy
Trả lời :
Bạn hình dung thế này, dòng tâm thức của chúng ta chưa bao giờ dừng lại, nó giống như một dòng sông chảy xiết, sát na này nối tiếp sát na kia không có kẽ hở. Cái mà mình gọi là cái chết thực chất chỉ là một điểm dừng kỹ thuật của một đời sống cũ để ngay lập tức khởi đầu một đời sống mới.
Trong khoảnh khắc cuối cùng của kiếp này, tâm tử (Cuti-citta) xuất hiện. Nó có nhiệm vụ đóng sổ, hoàn tất mọi công việc của một kiếp người. Nhưng bạn lưu ý nhé, tâm tử không hề cô đơn. Trước khi nó hiện khởi, có một tiến trình tâm gọi là lộ trình cận tử. Lúc này, những hình ảnh về nghiệp lực, những việc bạn đã làm, hoặc những hình ảnh về nơi bạn sắp đến sẽ hiện lên rõ mồn một trong tâm trí.
Điều thú vị và cũng là điểm mấu chốt ở đây chính là nguyên lý không có kẽ hở. Ngay sau khi tâm tử vừa diệt đi, thì lập tức tâm tái sinh (Patisandhi-citta) hiện khởi ở kiếp sau. Giữa hai cái tâm này không hề có một giây phút nào chờ đợi, không có linh hồn đi lang thang tìm xác, cũng không có trạm dừng chân trung gian nào cả. Nó giống như việc bạn thắp một cây nến mới từ ngọn lửa của cây nến cũ đang sắp tắt vậy. Ngọn lửa ở cây nến mới không phải là ngọn lửa cũ, nhưng nó cũng chẳng thể có được nếu không có ngọn lửa cũ truyền sang.
Tâm tái sinh này nó mang theo toàn bộ cái gói dữ liệu, hay ta gọi là nghiệp lực, từ cái tâm ngay trước đó. Nó bám vào một điều kiện vật lý mới, một bào thai mới hoặc một hình thức hóa sinh nào đó tùy theo năng lượng của nghiệp.
Tâm tử và tâm tái sinh liên kết với nhau bằng một thứ gọi là vô gián duyên, nghĩa là cái này diệt làm tiền đề trực tiếp cho cái kia sinh, không một sát na trễ nải.
Thế nên, cái chết thực ra không hề đáng sợ hay bí ẩn như người ta tưởng. Nó chỉ là một cú chuyển kênh tivi từ đài này sang đài khác trong tích tắc. Quan trọng là cái phim bạn đang đóng ở đài cũ nó chất lượng thế nào, thì cái kênh mới nó sẽ bắt đầu với đúng cái tông màu đó thôi.
Hy vọng cách giải thích này giúp bạn thấy nhẹ nhàng và thông suốt hơn về cái vòng lặp vô tận này .
CÂU HỎI 7
HỎI:
Xin thầy chỉ cho phương pháp nào để chánh niệm tốt nhất trong bốn oai nghi khi tâm hay quên để kéo tâm trở về .
Xin tri ân thầy !
ĐÁP:
Thân ở đâu, tâm ở đó. Cách dễ nhất để kéo tâm trở về là nhận biết tư thế hiện tại của cơ thể. Khi đi, bạn biết rõ toàn bộ sự chuyển động của bước chân. Khi đứng, bạn cảm nhận sự thăng bằng của toàn thân. Khi ngồi, bạn cảm nhận sự tiếp xúc của cơ thể với mặt ghế. Chính cảm giác vật lý chân thực sẽ đánh thức tâm tỉnh giác ngay lập tức.
Nhận diện cảm giác xúc chạm, Đây là phương pháp rất mạnh để trị tâm hay quên. Hãy chú ý vào sự tiếp xúc giữa chân với mặt đất khi đi, hoặc sự xúc chạm của đôi tay khi làm việc. Cảm giác xúc chạm là sự thật hiện hiển nhất giúp tâm không còn chỗ để phóng đi xa.
Bạn không chỉ biết mình đang làm gì, mà còn phải biết mình làm việc đó để làm gì. Trước khi thay đổi từ oai nghi này sang oai nghi khác (như từ đang ngồi đứng dậy để đi), hãy dừng lại một giây để nhận biết ý muốn đó. Sự nhận biết ý muốn trước khi hành động sẽ tạo ra một khoảng lặng chánh niệm vững chắc.
Khi bạn chợt nhận ra mình vừa mới quên chánh niệm, thì ngay khoảnh khắc đó chính là lúc chánh niệm đã trở lại. Đừng bực bội hay tự trách vì sự quên, bởi sự bực bội chỉ làm tâm thêm rối loạn. Hãy mỉm cười ghi nhận: Tâm vừa mới phóng đi, rồi nhẹ nhàng đưa tâm trở lại với hơi thở hoặc tư thế hiện tại.
Chánh niệm là sự thấy biết, không phải là sự ghi nhớ, Đừng cố gồng mình để nhớ về chánh niệm như nhớ một bài học. Hãy để chánh niệm diễn ra tự nhiên như việc bạn đang nhìn thấy ánh sáng vậy. Khi bạn không tạo áp lực cho tâm, tâm sẽ dễ dàng an trú trong hiện tại hơn.
Chánh niệm giống như việc thuần hóa một con bê con, cần sự kiên nhẫn và nhẹ nhàng thay vì sự cưỡng cầu. Chúc bạn luôn tinh tấn trong sự tỉnh giác.
CÂU HỎI 8
HỎI:
Thưa Thầy, con xin được hỏi việc dừng lại một giây khi thay đổi oai nghi để nhận biết ý muốn là Chánh niệm (Sati), sau đó tiếp nối là phải biết mục đích của việc thay đổi là gì thì đây là Tỉnh giác (Sampajanna), con hiểu vậy có đúng và đủ chưa thưa Thầy? Xin thầy chỉ dạy cho chúng con
ĐÁP:
Việc dừng lại một giây để nhận ra ý muốn chính là Sati (Chánh niệm). Lúc này, tâm không còn chạy theo thói quen vô thức mà quay về ghi nhận cái đang là: Có một ý muốn khởi lên. Sati đóng vai trò là sự tỉnh thức, là cái phanh dừng lại sự trôi lăn của nghiệp tập.
Sau đó, việc biết rõ mục đích của hành động và tính phù hợp của nó chính là Sampajanna (Tỉnh giác). Tuy nhiên, trong Theravada, Tỉnh giác không chỉ là biết mục đích mà còn bao hàm bốn khía cạnh sâu sắc:
Biết rõ mục đích: Việc này có thực sự cần thiết không? (Ví dụ: Đứng dậy để đi lấy nước vì khát, hay chỉ vì tâm đang bất an nên muốn đi lung tung).
Biết rõ sự thích nghi: Cách thức hành động này có phù hợp với hoàn cảnh, thời điểm và vị thế của mình không?
Biết rõ phạm vi thực hành: Trong khi hành động, tâm có rời xa đề mục thiền định hay sự tỉnh giác không?
Biết rõ bản chất không mê mờ: biết rõ rằng chỉ có ý muốn và hành động diễn ra, hoàn toàn không có một cái tôi nào đang điều khiển.
Như vậy, sự kết hợp giữa Sati và Sampajanna tạo thành một bộ lọc hoàn hảo. Sati giúp bạn dừng lại để thấy, còn Sampajanna giúp bạn thấy để hiểu biết đúng đắn. Khi bạn duy trì được khoảng lặng một giây đó, bạn đang phá vỡ chuỗi xích của những hành động mù quáng. Đó chính là lúc trí tuệ bắt đầu làm chủ thay cho bản năng.
CÂU HỎI 9
HỎI:
Dạ xin Thầy cho con hỏi mỗi khi tâm con khởi lên bực bội hoặc khó chịu con thường hay hỏi ai đang khó chiu đây? người nào đang khó chịu và con thấy cơn giận hoặc bực giảm đi rất nhanh đây có phải tuệ quán vô ngã không thầy ?
Con xin tri ân thầy ạ.!
ĐÁP:
Hành động này có thể coi là cửa ngõ dẫn vào tuệ quán, nhưng cần phân biệt rõ hai cấp độ:
Giai đoạn kỹ thuật: Nếu bạn dùng câu hỏi như một công thức để làm cơn giận biến mất, thì đó là một phương pháp điều phục tâm. Nó giúp bạn không bị cơn giận cuốn đi và thấy được sự hiện diện của cái tôi giả tạm.
Giai đoạn tuệ quán: Tuệ quán thực sự về vô ngã xảy ra khi bạn không còn cần đặt câu hỏi nữa, mà tâm bạn trực nhận rõ ràng rằng: Chỉ có trạng thái khó chịu đang sinh và diệt, không có một ai ở trong đó, cũng không có ai sở hữu nó.
Khi cái tôi bị truy vấn, nó không có chỗ ẩn nấp và buộc phải tan rã. Tuy nhiên, hãy cẩn thận đừng để việc đặt câu hỏi trở thành một thói quen máy móc.
Mục đích cuối cùng của chánh pháp là thấy rõ bản chất vô chủ của các cảm thọ mà không cần thông qua sự suy luận hay ngôn từ.
CÂU HỎI 10
HỎI:
Thưa thầy mỗi khi con thất niệm phóng dật, con quay về với hơi thở nhưng trước đó giọng nói vang lên trong đầu “quay về quay về thôi” thì đó vẫn chưa phải là điều tự nhiên đúng không thầy? Đó có phải là cái tôi ảo tưởng đang điều khiển con không? Hoặc như con tâm sân nổi lên, con thấy và tự có giọng nói trong đầu vang lên “sân rồi kìa”. Như vậy vẫn chưa thực sự là nhìn thấy mọi thứ tự nhiên diễn ra đúng không thưa thầy?
ĐÁP:
Cái giọng nói đó chỉ là một thói quen của tâm trí thôi, giống như một người bảo vệ cứ hay càm ràm để nhắc bạn quay về ấy mà.
Ban đầu khi mới tập, mình chưa quen nên cần nó cũng là bình thường, không sao cả. Nhưng đúng như bạn linh cảm, nó vẫn chưa phải là sự hay biết tự nhiên nhất. Nó vẫn là sự can thiệp của cái tôi muốn điều khiển mọi thứ.
Cách tốt nhất là bạn đừng cố dập tắt hay phán xét giọng nói đó làm gì. Cứ coi nó như tiếng chim hót hay tiếng xe ngoài đường thôi. Khi nó vang lên, bạn chỉ cần ghi nhận nhẹ nhàng là: À, có tiếng nói đang nhắc mình kìa. Sau đó, bạn cứ quay lại cảm nhận hơi thở một cách bình thản.
Đừng ép mình phải ngay lập tức đạt đến cái gọi là tự nhiên. Cứ để mọi thứ diễn ra như nó vốn là, thấy gì thì biết nấy thôi. Bạn không cần làm người điều khiển, chỉ cần làm người quan sát thôi là đủ rồi. Cứ nhẹ nhàng như thế nhé.
