CHỦ ĐỀ: TÂM & TIẾN TRÌNH TÂM
_ Khải Tuệ Quang _
Trong một sát-na tâm khởi lên, có rất nhiều tâm sở khác nhau cùng xuất hiện (đồng sanh). Bản chất của các tâm sở này giống như những hạt bụi hoặc những giọt nước rời rạc, có khuynh hướng lao xao và tán loạn ra nhiều hướng.
Lúc này, tâm sở Định (Nhất hành) xuất hiện và thực hiện phận sự tối thượng của nó là Saṃpiṇdana (Kết tụ, gom tụ, thu nhiếp).
Tâm sở Định giống như dòng nước được đổ vào đống bột khô. Bản thân các hạt bột độc lập không thể tự dính vào nhau, nhưng khi có nước vào, nước sẽ gom tất cả hạt bột lại thành một khối bánh vững chắc.
Hoặc giống như một vị minh quân ra trận, khi vị vua đứng yên tại vị trí trung tâm chỉ huy, thì toàn bộ tướng sĩ, quân lính (các tâm sở khác) tự động quy tụ lại một chỗ, đồng lòng vây quanh vua để làm việc mà không bị chạy loạn.
Trong thiền Minh sát, hành giả sử dụng Sát-na định (Khaṇika-samādhi). Dù đối tượng Danh-Sắc thay đổi liên tục từng sát-na (hơi thở phồng xẹp, cảm thọ đau, ý nghĩ sanh diệt), nhưng ngay trong chính sát-na ghi nhận đối tượng đó, tâm sở Định vẫn khóa chặt tâm trên đối tượng hiện tại và gom tất cả các năng lượng tâm sở khác lại, không cho phép một kẻ hở nào cho sự phóng dật lao xao lọt vào.
Khi hành giả đang thực hành thiền Minh sát, tâm lúc đó là Tâm đại thiện tương ưng trí (tâm lành có tuệ quán chiếu). Tâm sở Định sẽ gom tụ một hệ sinh thái gồm 33 tâm sở đồng sanh khác, chia thành các nhóm cốt lõi sau:
Nhóm nòng cốt điều hành (Tâm sở Biến hành)
Gồm 6 tâm sở luôn đi cùng để vận hành tâm thức:
Xúc (gặp gỡ đối tượng),
Thọ (cảm giác xả hoặc hỷ khi quán sát),
Tưởng (nhận diện đề mục Danh-Sắc),
Tư (ý chí quyết định),
Mạng quyền (nuôi dưỡng mạng sống của tâm), và
Tác ý (hướng tâm thẳng vào bản chất Vô thường – Khổ – Vô ngã).
Định sẽ kết dính 6 cấu kiện này lại thành một mũi khoan duy nhất.
Nhóm trợ lực nâng cao (Tâm sở Biệt cảnh)
Tầm và Tứ: Hướng tâm và áp chặt tâm liên tục lên sự sinh diệt của đề mục.
Cần (Tinh tấn): Năng lượng siêng năng, không mệt mỏi để bám đuổi thực tại.
Thắng giải và Dục: Sự xác định rõ ràng đối tượng và lòng muốn thực hành quán chiếu.
Nhóm thanh tịnh hộ vệ (Tâm sở Tịnh hảo)
Đây là các thế lực tịnh hóa tâm thức được Định gom lại để đánh bại phiền não
Niệm (Sati): Sự chánh niệm ghi nhận khăng khít, không bỏ sót thực tại.
Tàm và Quý: Lòng hổ thẹn và ghê sợ những vết ô nhiễm vi tế của tâm.
Vô tham, Vô sân, Hành xả: Giữ cho tâm bình ổn, không bám níu vào thọ lạc, không nổi sân với thọ khổ, nhìn Danh-Sắc vận hành một cách trung dung.
Các cặp tịnh hảo về thân và tâm: Giúp cho cả danh và sắc lúc hành thiền đạt được sự khinh an, nhu nhuyễn, thích ứng và thuần thục.
Định gom tất cả các tâm sở trên lại làm bệ đỡ vững chắc để Tâm sở Tuệ (Tuệ quyền) rảnh tay thực hiện chức năng cao quý nhất của nó: xuyên thấu qua lớp màn khái niệm để trực nhận thực tánh pháp Vô thường, Khổ, Vô ngã của ngũ uẩn.
Thiền Minh sát không cần một cái Định đóng băng, đứng yên một chỗ như thiền định chế định (Samatha).
Cái Định trong Minh sát là cái Định gom tụ năng lượng. Khi Định gom chặt Niệm, Cần, và Tuệ lại với nhau tại ngay giây phút hiện tại, tâm hành giả sẽ có một sức mạnh vô song, giống như một tia laser hội tụ đủ ánh sáng để xuyên thủng mọi ảo tưởng về một cái Tôi cố định. Không có sự gom tụ này của Định, Chánh niệm sẽ bị rời rạc, và Tuệ quán sẽ lập tức biến thành sự suy nghĩ suy diễn logic của ý thức phàm phu.
Sãdhu Sãdhu Sãdhu!