Có một loại ngôn ngữ rất phổ biến trong các cuộc tranh luận về Phật pháp ngày nay. Đó là những câu nói nghe qua thì có vẻ sâu sắc, thậm chí còn mang hơi hướng của sự bao dung và trí tuệ, nhưng khi đặt dưới ánh sáng của tư duy nghiêm túc, chúng tan biến như sương mù gặp nắng. “Tu cái gì cũng được, miễn là sống thiện.” “Phật ở trong tâm.” “Có nhiều pháp môn tùy căn cơ.” Những câu này được lặp đi lặp lại như một bài thần chú, được truyền từ thầy sang trò, từ thế hệ này sang thế hệ khác, với một niềm tin vững chắc rằng đó là sự thông tuệ. Nhưng tôi muốn hỏi thẳng quý vị một điều: Quý vị có thực sự hiểu những câu đó nghĩa là gì không? Hay quý vị chỉ đang lặp lại những gì người khác nhét vào miệng mình từ thuở còn chưa đủ trí để phân biệt vàng thật với vàng giả?
Sống Thiện — Hai Chữ Ngàn Người Hiểu Ngàn Nghĩa Khác Nhau
Hãy bắt đầu bằng câu đơn giản nhất: “Tu cái gì cũng được, miễn là sống thiện.” Nghe rất hay. Nghe rất nhân văn. Nhưng câu hỏi căn bản nhất mà không ai thèm đặt ra là: thế nào là thiện? Thiện theo nghĩa của ai? Thiện theo chuẩn mực của xã hội, của văn hóa, của cảm tính cá nhân, hay thiện theo nghĩa chính xác mà Đức Thế Tôn đã định nghĩa trong kinh tạng Pali?
Trong ngôn ngữ Pali, từ “kusala” thường được dịch là thiện, nhưng nghĩa gốc của nó không đơn thuần là làm điều tốt theo nghĩa đạo đức thông thường. Kusala là trạng thái tâm được vận hành bởi vô tham, vô sân, vô si. Đây là ba gốc rễ thiện căn bản. Nghĩa là, một hành động chỉ thực sự là kusala khi nó phát sinh từ tâm không có tham ái, không có sân hận, và không có si mê. Một người bố thí vì muốn được tiếng khen, vì muốn tích phước để đổi lấy may mắn, vì sợ quả báo xấu trong tương lai, theo nghĩa chánh pháp, hành động đó không hoàn toàn là kusala. Nó vẫn còn bị ô nhiễm bởi tham, dù tham đó khoác áo của sự rộng lượng.
Và đây chính là điểm mà câu nói “sống thiện là được” hoàn toàn sụp đổ. Bởi vì hầu hết những gì con người gọi là thiện trong đời thường đều bị pha trộn bởi động cơ ẩn, bởi bản ngã, bởi mong cầu sự công nhận, bởi nỗi sợ hãi vô hình. Một người có thể cả đời không làm hại ai, luôn nhường nhịn, luôn cười nói dễ chịu, nhưng bên trong tâm thức vẫn ngầm chảy dòng sông của tham ái và si mê không hề lay chuyển. Họ sống thiện theo tiêu chuẩn của thế gian, nhưng họ vẫn chưa chạm vào một mảy may của sự thực hành giải thoát mà Đức Thế Tôn đã chỉ dạy.
Điều này không có nghĩa là sống thiện là vô nghĩa. Đức Thế Tôn không bao giờ dạy điều đó. Nhưng sống thiện theo nghĩa thế gian chỉ là bước đầu tiên, là điều kiện cần nhưng hoàn toàn chưa đủ. Nó giống như việc bạn mua được một tấm bản đồ đến đích nhưng chưa bao giờ chịu bước chân ra khỏi cửa. Bản đồ không thay thế được hành trình. Và hành trình đó, theo lời Đức Thế Tôn, là sự quán chiếu sâu sắc vào bản chất của tâm, không phải chỉ điều chỉnh hành vi bên ngoài.
Phật Ở Trong Tâm — Sự Thật Nửa Vời Nguy Hiểm Hơn Cả Sự Dối Trá
Câu “Phật ở trong tâm” là một ví dụ kinh điển về loại ngôn ngữ mà tôi gọi là sự thật nửa vời. Nó không hoàn toàn sai, nhưng nó nguy hiểm chính vì nó không hoàn toàn đúng. Và trong lĩnh vực tâm linh, một sự thật nửa vời được hiểu sai còn gây hại nhiều hơn cả một sự dối trá trắng trợn, bởi vì nó tạo ra ảo giác của sự hiểu biết.
Hãy hỏi những người hay nói câu đó xem họ hiểu “Phật ở trong tâm” nghĩa là gì. Đa số sẽ trả lời đại loại như: con người ai cũng có Phật tính, ai cũng có khả năng giác ngộ, không cần tu theo pháp môn gì cũng được, chỉ cần giữ tâm trong sáng là thành Phật. Nghe thì hay, nhưng đây là sự diễn giải cực kỳ hời hợt và thực ra phản lại chính tinh thần của câu nói đó.
Khái niệm Phật tính hay Như Lai Tạng là một khái niệm phát triển muộn trong lịch sử Phật giáo, xuất hiện trong các văn bản Đại thừa như Kinh Như Lai Tạng và Kinh Đại Bát Niết Bàn Hàng Fake ( Đạo Nhái), không có mặt trong hệ thống kinh tạng Nikaya nguyên thủy. Điều này không có nghĩa là khái niệm đó nhất thiết là sai, nhưng nó có nghĩa là quý vị đang sử dụng một khung tư tưởng phát triển về sau để diễn giải toàn bộ Phật giáo, và sau đó tuyên bố rằng đó là tinh thần cốt lõi của lời Đức Thế Tôn. Đó là sự lộn ngược lịch sử.
Trong kinh tạng Nikaya, Đức Thế Tôn không dạy rằng mỗi người đã có sẵn một vị Phật bên trong chờ được đánh thức. Ngài dạy rằng tâm thức của chúng sanh đang bị trói buộc bởi năm triền cái, bởi mười kiết sử, bởi vô số tầng lớp của tham ái và vô minh tích lũy qua vô lượng kiếp. Con đường giải thoát không phải là việc nhận ra rằng mình đã là Bồ Tát hay Phật, mà là việc thực hành nghiêm túc để từng bước đoạn trừ những gì đang che phủ tâm. Đó là sự khác biệt cơ bản giữa hai hệ tư tưởng, và nó không thể bị xóa nhòa bởi một câu nói nghe có vẻ dễ chịu.
Hơn thế nữa, câu “Phật ở trong tâm” trong thực tế thường được dùng như một lý do để không tu tập nghiêm túc. Người ta nói câu đó rồi tiếp tục sống với tham sân si nguyên vẹn, với lý lẽ rằng vị Phật bên trong tự nhiên sẽ tỏa sáng mà không cần phải làm gì cả. Đây không phải là giác ngộ. Đây là sự lười biếng khoác áo triết học.
Tùy Căn Cơ — Tấm Bình Phong Vạn Năng Che Đậy Mọi Sự Lệch Lạc
Và rồi đến câu thần chú cuối cùng, cũng là câu mạnh nhất trong bộ ba: “Phật có nhiều pháp môn tùy căn cơ.” Câu này được dùng như một vũ khí phòng thủ tối thượng. Bất cứ khi nào có ai chỉ ra rằng một pháp môn nào đó có vấn đề về mặt giáo lý, về mặt lịch sử, về mặt thực hành, câu trả lời gần như phản xạ tức thì là: đó là pháp môn phù hợp với căn cơ của người đó, Phật độ người tùy duyên, không nên phán xét.
Nhưng hãy để tôi hỏi thẳng: ranh giới của sự tùy căn cơ đó nằm ở đâu? Nếu một người có căn cơ thích được thầy thoa dầu lên người với lý do đó là mật pháp, đó có phải là pháp môn tùy căn cơ không? Nếu một người có căn cơ thích cúng tiền thật nhiều để đổi lấy lời hứa về vận may và sự bảo hộ của thần linh, đó có phải là phương tiện thiện xảo không? Nếu không có một tiêu chuẩn rõ ràng để phân định, thì câu “tùy căn cơ” không phải là trí tuệ. Nó là sự vô nguyên tắc được gọi bằng cái tên nghe có vẻ thâm sâu.
Tiêu chuẩn đó, thực ra, Đức Thế Tôn đã đặt ra rất rõ ràng trong Kinh Kalama, một trong những văn bản thường xuyên bị trích dẫn nhưng ít khi được đọc đến nơi đến chốn. Ngài dạy rằng đừng tin vào bất cứ điều gì chỉ vì nghe đồn, chỉ vì truyền thống, chỉ vì kinh điển, chỉ vì suy luận suông, chỉ vì thầy mình nói. Hãy tự mình quán sát: những điều này dẫn đến tổn hại hay lợi ích? Dẫn đến tham sân si tăng trưởng hay giảm thiểu? Nếu tăng trưởng, hãy từ bỏ. Nếu giảm thiểu, hãy thực hành.
Đây là tiêu chuẩn. Không phải tiêu chuẩn của tôi, không phải của bất kỳ học phái nào, mà là tiêu chuẩn của chính Đức Thế Tôn. Và khi áp dụng tiêu chuẩn này, rất nhiều thứ được gọi là pháp môn tùy căn cơ sẽ không qua được bài kiểm tra căn bản nhất: chúng có thực sự làm giảm tham sân si không, hay chúng chỉ làm thỏa mãn tham sân si bằng một hình thức tao nhã hơn? Tăng trưởng thêm ngã mạn và tham sân si ở tầng sâu vi tế hơn ?
Tham Sân Si — Ba Chữ Ai Cũng Biết, Mấy Ai Thực Sự Hiểu
Đây là trọng tâm của toàn bộ vấn đề. Tham sân si, hay lobha, dosa, moha trong tiếng Pali, không phải là những khái niệm đạo đức đơn thuần theo nghĩa thông thường. Chúng là những lực lượng tâm lý sâu thẳm, vi tế, hoạt động ở những tầng lớp mà ý thức bình thường không thể tiếp cận được nếu không có sự tu tập thiền định nghiêm túc.
Tham không chỉ là việc thích tiền bạc, thích của cải vật chất. Tham trong nghĩa chánh pháp bao gồm cả sự khao khát tồn tại, khao khát được yêu mến, khao khát được ngưỡng mộ, khao khát sự bình an, thậm chí cả khao khát giải thoát nếu nó được thực hiện với tâm bám víu. Ngay cả việc muốn trở thành một người tốt cũng có thể bị ô nhiễm bởi tham nếu bên dưới ẩn chứa sự mong muốn được người khác công nhận mình là người tốt.
Sân không chỉ là sự nổi giận. Sân bao gồm cả sự khó chịu tinh tế khi mọi thứ không diễn ra theo ý muốn, sự bực bội khi bị phản bác, sự chán ghét âm thầm đối với những điều không hợp sở thích, thậm chí cả sự tự trách bản thân, vốn cũng là một hình thức của sân hướng vào bên trong.
Si, hay vô minh, là sâu xa nhất và cũng là gốc rễ của tất cả. Không phải là việc không biết chữ, không biết kinh. Si là sự không thấy rõ bản chất của thực tại, không thấy rõ Vô thường, Khổ, Vô ngã đang hiển hiện trong từng sát na của kinh nghiệm. Một người có thể thuộc làu làu hàng ngàn trang kinh điển mà vẫn hoàn toàn đắm chìm trong si mê nếu những tri thức đó chỉ nằm ở tầng lớp khái niệm mà chưa từng thấm vào sự quán chiếu trực tiếp.
Khi hiểu được điều này, quý vị sẽ thấy rằng câu nói “sống thiện là giảm được tham sân si” thực ra là một sự đơn giản hóa nguy hiểm. Sống thiện theo nghĩa thế gian có thể điều chỉnh được biểu hiện bề mặt của tham sân si, nhưng nó không chạm được vào gốc rễ. Gốc rễ đó chỉ có thể được nhổ bỏ thông qua sự thực hành thiền định nghiêm túc, thông qua tuệ quán sâu sắc về bản chất của tâm và thực tại, không phải thông qua những nghi lễ bên ngoài, không phải thông qua việc tụng chú hay cầu xin sự gia hộ của bất kỳ đấng siêu nhiên nào.
Không Phải Để Thắng, Mà Để Thức Tỉnh
Tôi viết những điều này không phải để tranh luận, không phải để hạ thấp bất kỳ ai. Bởi vì trong con mắt của Chánh pháp, mọi chúng sanh đều đang trong quá trình học hỏi và trưởng thành theo nhân duyên của mình. Tôi không có quyền phán xét hành trình tâm linh của quý vị.
Nhưng có một điều tôi có quyền và có trách nhiệm nói thẳng: nếu quý vị thực sự muốn giải thoát khỏi khổ đau, nếu quý vị thực sự muốn hiểu những gì Đức Thế Tôn đã dạy, thì quý vị cần dũng cảm đặt câu hỏi cho chính những gì mình đang tin. Không phải vì tôi nói vậy, mà vì chính Đức Thế Tôn trong Kinh Kalama đã dạy như vậy. Đừng tin vì truyền thống. Đừng tin vì thầy nói. Hãy tự mình quán sát, tự mình kiểm nghiệm.
Chân lý không sợ bị kiểm tra. Chỉ có ảo tưởng mới cần được bảo vệ bằng sự giận dữ và sự im lặng cưỡng ép. Nếu những gì quý vị đang thực hành là thực sự đúng, nó sẽ đứng vững dưới mọi ánh sáng của tư duy nghiêm túc. Và nếu nó không đứng vững, thì đó chính là lúc quý vị cần biết ơn, không phải tức giận, vì sự thật dù đau đớn đến đâu cũng luôn dẫn đến tự do.
Hãy để trí tuệ dẫn đường.
– Khải Tuệ Quang –
