– Biên Soạn : Khải Tuệ Quang
Tôi muốn nói thẳng với quý vị về một hiện tượng đang lan rộng trong giới học Phật ngày nay, một hiện tượng mà bản thân nó không xấu, nhưng cách con người đang sử dụng nó thì lại đang tạo ra một dạng nguy hiểm rất khó nhận ra, vì nó núp dưới hình thức tri thức và sự tiện lợi.
Đó là việc lạm dụng dùng trí tuệ nhân tạo AI để học Phật pháp.
Trước khi nói đến sự nguy hiểm, quý vị cần hiểu rõ bản chất của thứ mình đang dùng. Một chương trình trí tuệ nhân tạo dùng để trả lời câu hỏi, về cơ bản, là một hệ thống được con người lập trình ra để tìm kiếm và sắp xếp lại những mẫu hình ngôn ngữ đã có sẵn trong một khối lượng dữ liệu khổng lồ thu thập từ không gian mạng. Nó không tư duy theo nghĩa một con người tư duy. Nó không có trải nghiệm tu tập. Nó không có Giới, không có Định, không có Tuệ theo nghĩa thực chứng. Nó chỉ tính toán xem, dựa trên dữ liệu đã học, từ nào hay câu nào có khả năng xuất hiện tiếp theo là hợp lý nhất.
Người tạo ra nó là con người, mà cụ thể hơn là những kỹ sư, nhà nghiên cứu, những chúng sinh phàm phu đang lặn ngụp trong biển khổ sinh tử luân hồi, chưa chắc đã có một ngày nào ngồi thiền, chưa chắc đã đọc qua một bài Kinh nào trong Tam tạng Pali. Dữ liệu mà nó học cũng đến từ con người, bao gồm cả những nguồn chính xác và những nguồn sai lệch, cả những bản Kinh được dịch cẩn thận và những bài viết xuyên tạc, cả những lời giảng của các vị chân tu thật và những lời quảng bá của các pháp môn phát triển thần quyền lẫn lộn các tín ngưỡng tôn giáo tâm linh bản địa.
Khi một người đặt câu hỏi cho một hệ thống như vậy, nó không tra cứu trong một thư viện duy nhất là Tam tạng Pali rồi đưa ra câu trả lời chuẩn xác tuyệt đối. Nó trộn lẫn tất cả các nguồn đó lại, tìm ra mẫu hình thống kê có vẻ phù hợp nhất với câu hỏi, rồi diễn đạt lại bằng ngôn ngữ tự nhiên, nghe có vẻ tự tin và mạch lạc cho dù nội dung bên trong có thể hoàn toàn sai lệch.
Đây là điểm tôi muốn quý vị thật sự suy ngẫm kỹ. Một chương trình trí tuệ nhân tạo có một đặc tính rất nguy hiểm khi áp dụng vào việc học Phật pháp: nó thường có xu hướng trả lời theo cách làm hài lòng người hỏi, bởi vì nó được huấn luyện để tối ưu hóa sự hài lòng của người dùng. Khi một người đặt câu hỏi mang theo sẵn một quan điểm, một niềm tin, hay một mong muốn được xác nhận, hệ thống có khuynh hướng tìm ra cách trả lời khiến người đó cảm thấy mình đúng, mình hiểu sâu, mình đã chứng ngộ một điều gì đó cao siêu.
Một người chưa từng học qua kinh điển một cách bài bản, chưa từng thực hành thiền định nghiêm túc, có thể chỉ trong vài giờ đặt câu hỏi qua lại với một hệ thống trí tuệ nhân tạo, rồi cảm thấy mình đã nắm được những tầng nghĩa sâu xa của Vô ngã, của Duyên khởi, của Tánh không…vv, trong khi thực chất tất cả những gì người đó có được chỉ là một tập hợp từ ngữ được sắp xếp logic máy móc và khô khan vô tri, hoàn toàn chưa đi qua quá trình thẩm sát, đối chiếu và thực hành. Điều này sẽ khiến họ tăng trưởng thêm Ngã Mạn và càng rời xa con đường của Chánh Pháp.
Đức Phật trong Kinh tạng Pali phân biệt rất rõ ba tầng tuệ. Tuệ do nghe được gọi là tầng thấp nhất. Tuệ do tư duy suy luận đứng ở tầng giữa. Tuệ do thực hành trực tiếp mới là tầng cao nhất, mới thực sự có khả năng đoạn trừ phiền não. Việc trò chuyện với một hệ thống trí tuệ nhân tạo, cho dù câu trả lời có chính xác đến đâu, cũng chỉ mãi mãi nằm ở tầng thứ nhất, tầng nghe và đọc. Nó không thể nhảy vượt qua tầng tư duy và tầng thực hành để biến thành tuệ giác thực sự.
Nhưng vì tốc độ trả lời nhanh, vì ngôn từ trôi chảy, vì cảm giác mọi câu hỏi đều có vẻ được giải đáp ngay lập tức, người dùng dễ rơi vào một ảo tưởng rằng mình đang tiến bộ rất nhanh trên đường tu, trong khi thực chất tâm mình chưa hề thay đổi một mảy may nào. Phiền não vẫn còn nguyên, tham sân si vẫn còn nguyên, chỉ có vốn từ vựng về Phật học là tăng lên. Đây chính là sự nguy hiểm của việc biến Chánh pháp thành một bộ môn tri thức để mổ xẻ, thay vì một con đường để thực hành và giải thoát.
Một nguy hiểm khác nằm ở chính cơ chế hoạt động của những hệ thống này. Vì chúng học từ một khối dữ liệu khổng lồ và hỗn tạp, chúng có thể trộn lẫn các truyền thống khác nhau mà không hề báo cho người dùng biết. Một câu hỏi về nghiệp có thể nhận được câu trả lời pha trộn giữa quan điểm của Phật Pháp Nguyên Thủy Tinh Dòng Chính Thống Theravada, quan điểm của Mahayana (Pháp Môn Phát Triển Mượn Danh Hiệu Phật), và cả những niềm tin dân gian không có trong bất kỳ kinh điển nào, tất cả được trình bày với cùng một giọng văn tự tin như nhau, không có sự phân biệt rõ ràng đâu là lời Phật dạy trong Tam tạng Pali, đâu là diễn giải về sau, đâu là tín ngưỡng dân gian được gắn mác Phật giáo.
Người mới học, không có nền tảng để phân biệt, sẽ tiếp nhận tất cả như một khối kiến thức đồng nhất, đáng tin cậy ngang nhau. Đây là điều cực kỳ nguy hiểm, vì Đức Phật trong Kinh tạng đã nhiều lần nhấn mạnh sự khác biệt giữa Chánh kiến và Tà kiến không phải là chuyện nhỏ, mà là gốc của toàn bộ con đường tu tập. Hiểu sai về nghiệp, hiểu sai về vô ngã, hiểu sai về con đường giải thoát, có thể khiến một người đi lệch hướng nhiều năm, thậm chí nhiều kiếp, mà không hề biết mình đang đi sai.
Tôi không có ý nói rằng trí tuệ nhân tạo hoàn toàn không có giá trị. Trong phạm vi tục đế, nghĩa là những công việc thuộc về quy ước thế gian, nó có thể giúp tra cứu nhanh một đoạn Kinh, tìm vị trí của một câu trong Tam tạng, dịch nghĩa một từ Pali, hay tổng hợp các quan điểm khác nhau để người dùng tự mình đối chiếu và nghiên cứu sâu hơn.
Nhưng trong phạm vi Chân đế, tức là con đường thực chứng để đoạn trừ phiền não và đạt đến giải thoát, nó hoàn toàn không có thẩm quyền gì cả. Nó không có Giới để biết đâu là hành vi nên tránh trong từng tình huống cụ thể của đời sống tu hành. Nó không có Định để biết cảm giác thực sự của một tầng thiền là như thế nào. Nó không có Tuệ thực chứng để biết Vô ngã không phải là một khái niệm để hiểu mà là một thực tại để thấy trực tiếp qua quán chiếu.
Khi một người đặt niềm tin vào những câu trả lời của một hệ thống như vậy với mức độ tin tưởng tương đương hoặc cao hơn cả việc tự mình đọc Kinh, tự mình đối chiếu nhiều nguồn, tự mình tham vấn những vị thầy có thực tu thực chứng, người đó đang đặt cuộc đời tu tập của mình vào một thứ không có khả năng chịu trách nhiệm cho hậu quả. Một chương trình tính toán không bị nghiệp quả, không tái sinh, không phải gánh chịu kết quả của việc dạy sai. Còn người tin theo và sống sai trong nhiều năm thì phải tự mình mang nghiệp đó.
Tôi đề nghị quý vị, nếu muốn mượn các công cụ công nghệ này để hỗ trợ lộ trình học Phật, hãy luôn tiếp cận với một tâm thế tỉnh giác tối cao và giữ vững một nguyên tắc bất biến: Mọi câu trả lời từ máy móc chỉ là dữ liệu thô, bắt buộc phải được đối chiếu trực tiếp với Chánh tạng Pali. Tuyệt đối không được nương tựa vào bất kỳ bộ lọc diễn giải trung gian nào, kể cả sự lập luận trông có vẻ hoàn hảo của chính công nghệ đó. Hãy tự mình lật mở từng trang kinh, tự mình tra cứu tận gốc, và dùng trí tuệ tự thân để kiểm chứng từng câu chữ.
Đừng để sự tiện lợi, nhanh chóng của công nghệ đánh tráo thành sự lười biếng và phóng dật trong việc Trạch pháp (Thẩm sát Pháp). Không được vội tin bất cứ điều gì chỉ vì điều đó được trình bày một cách logic, hệ thống, thuyết phục, hay đến từ một nguồn có vẻ uy tín và thông tuệ. Công nghệ có thể giả lập được sự thông thái của ngôn từ, nhưng không bao giờ giả lập được hương vị của sự giải thoát. Mọi tri kiến nhận được phải được đặt lên bàn cân của Pháp và Luật, đối chiếu nghiêm ngặt với kinh điển gốc rồi mới tiếp nhận.
Và trên tất cả, hãy thấu suốt một điều cốt tủy: Không một thuật toán nào, dù tinh vi hay vi diệu đến đâu, có thể thay thế cho việc chính quý vị ngồi xuống, thu thúc sáu căn, lặng lẽ quan sát hơi thở và liễu tri từng sát-na chuyển động của tâm mình. Công nghệ có thể vẽ ra một tấm bản đồ, nhưng bước đi trên đạo lộ đoạn tận khổ đau là việc của riêng quý vị. Không ai, và không có một cỗ máy nào có thể tu thay hay giác ngộ thay cho quý vị được.
– Khải Tuệ Quang –
