Tôi muốn quý vị đọc bài này không phải để học thuộc lòng mà để thấy rõ chính mình đang vận hành như thế nào trong từng khoảnh khắc của cuộc sống.
KHỞI ĐẦU TỪ MÙ QUÁNG
Mọi thứ bắt đầu từ Vô Minh, không phải vô minh theo nghĩa ngu dốt thông thường mà là sự không thấy rõ bản chất thật của thực tại. Không thấy rõ rằng mọi thứ đều vô thường. Không thấy rõ rằng khổ đau thấm sâu vào từng kinh nghiệm của chúng sinh còn trong vòng sinh tử. Không thấy rõ rằng không có một cái tôi bất biến nào đứng sau tất cả.
Chính cái mù quáng căn bản đó là gốc rễ của toàn bộ khổ đau. Không phải hoàn cảnh bên ngoài. Không phải người khác. Không phải số phận. Mà là sự không thấy rõ đang vận hành ngay trong tâm mình từng khoảnh khắc.
Từ Vô Minh sinh ra Hành, tức là toàn bộ các tác ý tạo nghiệp. Mỗi ý nghĩ thiện hay bất thiện, mỗi lời nói, mỗi hành động đều được tác ý dẫn dắt. Và chính những tác ý đó gieo xuống dòng tâm thức những hạt giống nghiệp lực, chờ ngày đủ duyên thì trổ quả.
SỰ TIẾP NỐI CỦA DÒNG SINH MỆNH TRONG VÒNG SINH TỬ
Khi Tâm Tử (Cuti-citta) – sát-na cuối cùng của một kiếp sống – vừa diệt đi, thì lập tức, do năng lực của Hành (Saṅkhāra) đã tạo trong quá khứ, một Thức Tái Sinh (Paṭisandhi-viññāṇa) khởi lên ở cảnh giới mới mà không có một khoảng hở thời gian nào. Tuyệt đối không có một thực thể, một linh hồn hay một “cái tôi” nào di chuyển từ thân xác này sang thân xác khác. Sự tái sinh ở đây đơn thuần là một tiến trình nhân quả nối tiếp: khi duyên đủ, một sát-na tâm mới bùng lên từ sự diệt đi của sát-na tâm cũ, tương tự như ngọn lửa của cây đèn này truyền sang cây đèn khác, không phải là một nhưng cũng không hề tách biệt.
Ngay tại sát-na khởi đầu của đời sống mới, do duyên từ Thức mà Danh Sắc xuất hiện. Ở đây cần phân định rõ: Danh lúc này bao gồm ba uẩn tâm lý là Thọ, Tưởng và các Hành (như Xúc, Tác ý…), nhưng không bao gồm Thức uẩn (vì Thức đóng vai trò là nhân tạo duyên). Sắc (Rūpa) chính là Sắc nghiệp (Kammaja-rūpa), những mầm mống vật lý đầu tiên được hình thành từ nghiệp lực. Danh và Sắc nương tựa vào nhau theo mối quan hệ hỗ tương như hai bó sậy dựa vào nhau để cùng đứng vững; nếu Danh không có điểm tựa vật lý từ Sắc, và Sắc không có sự điều hành từ Danh, thì sự sống không thể hiện hữu.
Từ nền tảng Danh Sắc, tiến trình phát triển dẫn đến sự hình thành của Lục Nhập (Saḷāyatana), tức sáu nội căn: nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn và ý căn. Đây là sáu căn cứ vật lý và tâm lý đóng vai trò là “xứ” để các đối tượng bên ngoài tác động vào. Chúng là những cánh cửa mở ra toàn bộ thế giới kinh nghiệm, là tiền đề trực tiếp cho sự tiếp xúc giữa cá thể và môi trường, từ đó khởi đầu cho vòng quay của cảm thọ và ái dục trong kiếp sống mới.
MẮT XÍCH NGUY HIỂM NHẤT
Khi sáu căn tiếp xúc với sáu trần thì Xúc phát sinh. Từ Xúc sinh ra Thọ, tức là cảm giác dễ chịu, khó chịu hoặc trung tính. Đây là điểm then chốt nhất trong toàn bộ vòng Duyên Khởi mà quý vị cần hiểu thật rõ.
Thọ tự nó không phải vấn đề. Cảm giác dễ chịu hay khó chịu sinh khởi là điều tự nhiên không thể tránh. Vấn đề xảy ra ở bước tiếp theo.
Khi Thọ dễ chịu xuất hiện, tâm phàm phu lập tức sinh ra Ái, tức là tham muốn, khao khát, muốn giữ lấy, muốn kéo dài, muốn có thêm. Khi Thọ khó chịu xuất hiện, tâm phàm phu lập tức sinh ra Ái theo chiều ngược lại, muốn đẩy đi, muốn thoát khỏi, muốn tiêu diệt. Ngay cả Thọ trung tính cũng bị si mê che phủ khiến tâm trôi qua trong mờ mịt không hay biết.
Ái này nếu không được nhận ra và chặn đứng sẽ phát triển thành Thủ, tức là sự bám víu chặt chẽ vào đối tượng, vào cảm giác, vào quan điểm, vào cái tôi. Thủ càng mạnh thì Hữu càng vững, tức là cái đà để trở thành, để tiếp tục tồn tại trong vòng sinh tử càng chắc chắn.
Và từ Hữu dẫn đến Sinh. Từ Sinh chắc chắn dẫn đến Lão Tử cùng toàn bộ sầu bi khổ ưu não đi kèm. Vòng tròn đóng lại và bắt đầu lại từ đầu với Vô Minh vẫn còn nguyên đó làm nền tảng.
VÒNG TRÒN XUYÊN BA THỜI
Để quý vị thấy rõ toàn bộ bức tranh, tôi trình bày theo ba thời gian.
Trong quá khứ, Vô Minh và Hành là những gì đã được tạo ra, những nghiệp lực đã gieo từ vô lượng kiếp trước, tạo ra cái nền tảng cho kiếp sống hiện tại này.
Trong hiện tại có hai lớp đang xảy ra đồng thời. Lớp thứ nhất là quả đang được thọ hưởng từ quá khứ gồm Thức, Danh Sắc, Lục Nhập, Xúc và Thọ. Đây là những gì quý vị không thể chọn lựa, không thể thay đổi, chỉ có thể chấp nhận như nó đang là. Lớp thứ hai là nhân đang được tạo ra cho tương lai thông qua Ái, Thủ và Hữu. Đây là điểm mấu chốt vì đây là thứ quý vị có thể thay đổi ngay lúc này thông qua chánh niệm và tu tập.
Trong tương lai, những nhân đang tạo ra trong hiện tại sẽ dẫn đến Sinh và Lão Tử tiếp theo, nếu Ái Thủ Hữu chưa được đoạn trừ.
CHÌA KHÓA THẬT SỰ ĐỂ THOÁT RA
Đức Phật không dạy điều này để quý vị sợ hãi hay tuyệt vọng. Ngài dạy để quý vị thấy rõ cơ chế vận hành của khổ đau và từ đó biết chính xác cần phải làm gì.
Có hai điểm can thiệp then chốt nhất.
Điểm thứ nhất và triệt để nhất là đoạn tận Vô Minh bằng Tuệ. Khi tuệ thấy rõ trực tiếp vô thường, khổ, vô ngã trong thân tâm này thì Vô Minh bị chặt đứt tận gốc. Khi gốc không còn thì toàn bộ chuỗi phía sau tự nhiên không còn điều kiện để vận hành. Đây là con đường của bậc Thánh, của người chứng đắc Đạo Quả.
Điểm thứ hai thực tế nhất cho người đang bắt đầu là chặn đứng tại mắt xích Thọ và Ái bằng Chánh Niệm. Ngay khi Thọ vừa sinh khởi, nếu chánh niệm kịp nhận ra và chỉ quan sát nó sinh rồi diệt mà không để Ái bùng lên theo, thì dòng chảy của Duyên Khởi bị ngắt tại đó. Không có Ái thì không có Thủ. Không có Thủ thì không có Hữu. Không có Hữu thì không có Sinh. Không có Sinh thì không có Lão Tử.
Toàn bộ vòng tròn khổ đau bị dừng lại tại một điểm chánh niệm đơn giản đó.
Đây không phải lý thuyết. Đây là điều đang xảy ra hoặc không xảy ra trong tâm quý vị từng khoảnh khắc trong ngày hôm nay. Mỗi lần cảm giác khởi lên mà quý vị nhận ra và không chạy theo, đó là một lần vòng tròn bị ngắt. Mỗi lần cảm giác khởi lên mà quý vị bị cuốn đi trong vô thức, đó là một lần vòng tròn tiếp tục quay.
Sự lựa chọn đó xảy ra không phải một lần trong đời mà hàng nghìn lần mỗi ngày, trong từng khoảnh khắc căn tiếp xúc với trần.
Và mỗi khoảnh khắc đó là một cơ hội để thoát ra.
Sādhu! Sādhu! Sādhu!
– Khải Tuệ Quang
Để tìm hiểu sâu hơn về chánh pháp quý vị tìm đọc lại các bài cũ trước đó trên trang facebook này, hoặc truy cập trực tiếp website Khaituequang.com
