– Biên Soạn : Khải Tuệ Quang
Khi bước đi trên lộ trình tâm linh mà Đức Thế Tôn đã khai phóng, có bao giờ quý vị tự hỏi: Tại sao chúng ta nỗ lực hành thiền, cố gắng giữ tâm tĩnh lặng, nhưng những phiền não tận sâu kín vẫn không hề lay chuyển? Câu trả lời nằm ở một sự thật cốt tủy: Định không thể đứng độc lập. Trong hệ thống giáo lý nguyên thủy, Đại Kinh Bốn Mươi thuộc Trung Bộ Kinh số 117 là một văn bản vô tiền khoáng hậu, nơi Đức Phật phơi bày toàn bộ cấu trúc thượng tầng của Chánh Định bậc Thánh.
I. ĐỊNH NGHĨA TỐI THƯỢNG VỀ CHÁNH ĐỊNH BẬC THÁNH
Trong kinh văn, Đức Thế Tôn không nói về định như một trạng thái đóng băng tâm thức đơn độc. Ngài định nghĩa Chánh Định bậc Thánh bằng một cái nhìn hệ thống, toàn diện và có điều kiện phụ thuộc duyên khởi. Ngài dạy các vị Tỷ-kheo rằng:
Này các Tỷ-kheo, thế nào là Chánh định bậc Thánh cùng với các cận duyên, cùng với các tư cụ? Chính là sự nhất tâm của tâm được hỗ trợ bởi bảy yếu tố: Chánh kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn, Chánh niệm. Này các Tỷ-kheo, sự nhất tâm của tâm được trang bị với bảy yếu tố này được gọi là Chánh định bậc Thánh cùng với các cận duyên và cũng gọi là cùng với các tư cụ.
Qua lời dạy này, tôi muốn quý vị lưu ý hai khái niệm đặc biệt quan trọng: cận duyên (upanisā) và tư cụ (parikkhāra).
Cận duyên: Là những điều kiện gần gũi, trực tiếp nuôi dưỡng tâm.
Tư cụ: Là công cụ, trang thiết bị hỗ trợ nền tảng.
Một hành giả muốn chứng đạt định của bậc Thánh không thể chỉ lao vào ngồi thiền mà bỏ quên bảy yếu tố trước đó. Nếu không có Chánh kiến dẫn đường, không có các yếu tố đạo đức như Chánh ngữ, Chánh nghiệp làm nền tảng, thì trạng thái định đạt được rất dễ rơi vào tà định, tức là trạng thái định tâm nhưng vẫn đi kèm với tham ái, ngã mạn hoặc si mê sâu kín.
II. BẢN CHẤT NHỊ NGUYÊN CỦA ĐẠO LỘ: HỮU LẬU VÀ VÔ LẬU
Điểm uyên thâm bậc nhất của Đại Kinh Bốn Mươi chính là sự phân định rạch ròi của Đức Phật về hai tầng cấp của các yếu tố trong Bát Chánh Đạo: tầng cấp Hữu lậu thế gian (sāsava) và tầng cấp Vô lậu siêu thế (anāsava). Đức Phật áp dụng sự phân tích này xuyên suốt cho năm yếu tố đầu tiên, bắt đầu từ Chánh kiến.
1. Con đường Hữu lậu (Hiệp thế)
Thuộc phạm trù phước báu, còn hướng đến sanh y (puññabhāgiya upadhivepakka), tức là còn tạo ra mầm mống tái sanh. Ở cấp độ này, Chánh kiến có nghĩa là hành giả thừa nhận có bố thí, có cúng dường, có quả báo của các hành vi thiện ác, có đời này đời sau, có nghĩa vụ với cha mẹ, và có các bậc Sa-môn tu hành chân chánh, tự mình chứng tri và tuyên thuyết. Đây là cái thấy biết đúng đắn trên phương diện nhân quả nghiệp báo thế gian. Nó giúp quý vị có phước báu, hướng đến các cảnh giới an lành trong vòng luân hồi, nhưng chưa thể bẻ gãy hoàn toàn xích xiềng của sanh tử.
2. Con đường Vô lậu (Siêu thế)
Không còn lậu hoặc, thuộc bậc Thánh, là một thành tố trực tiếp của thánh đạo. Ở cấp độ siêu thế, Đức Phật định nghĩa Chánh kiến vô lậu chính là trí tuệ, tuệ căn, tuệ lực, là trạch pháp giác chi của một bậc Thánh có tâm vô lậu, đang tiến bước trên thánh đạo. Đây không còn là sự tin tưởng trên lý thuyết hay niềm tin thông thường, mà là cái thấy thực chứng, trực nhận về bản chất vô thường, khổ, vô ngã, thấy rõ sự vận hành của Tứ Thánh Đế ngay trong từng sát-na tâm để đoạn trừ kiết sử.
Sự phân định này như một hồi chuông thức tỉnh chúng ta. Nhiều người trong quý vị thường nghĩ rằng chỉ cần làm lành lánh dữ, tin vào nhân quả là đã hoàn thành trọn vẹn lộ trình tu học. Nhưng Đức Phật chỉ rõ, đó mới chỉ là tầng bậc sơ cơ của thế gian. Để đạt đến sự giải thoát hoàn toàn, quý vị phải nâng cấp nhận thức lên tầng vô lậu siêu thế, nơi tự ngã giả tạm bị đánh sập hoàn toàn.
III. VÒNG TUẦN HOÀN CỦA BỘ BA YẾU TỐ CHỐT CHẶN
Một điểm cực kỳ đặc sắc mang tính động lực học cấu trúc trong bản kinh này là sự xuất hiện của bộ ba yếu tố luôn chạy vòng quanh, hộ tống cho năm chi phần đầu tiên của đạo lộ (Chánh kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng). Đức Phật lặp đi lặp lại rằng, đối với mỗi chi phần, luôn có ba pháp này chạy vòng theo để bảo hộ: Chánh kiến, Chánh tinh tấn, Chánh niệm.
Hãy lấy việc thiết lập Chánh ngữ làm ví dụ điển hình:
Chánh kiến: Hành giả tu tập biết rõ như thực thế nào là tà ngữ, thế nào là chánh ngữ. Sự phân biệt rõ ràng, không lầm lẫn này chính là tuệ tri của Chánh kiến.
Chánh tinh tấn: Hành giả nỗ lực, cố gắng, siêng năng để từ bỏ tà ngữ, để an trú và phát triển chánh ngữ. Sự nỗ lực này chính là Chánh tinh tấn.
Chánh niệm: Hành giả luôn tỉnh giác, ghi nhớ, giám sát dòng tâm thức để không rơi vào tà ngữ, luôn giữ mình trong chánh ngữ. Sự giám sát liên tục này chính là Chánh niệm.
Ba yếu tố này kết thành một thế kiềng ba chân vô cùng vững chắc. Chánh kiến đóng vai trò như mắt thần nhìn thấu suốt hướng đi, Chánh tinh tấn là động cơ đẩy mạnh hành động, Chánh niệm là người gác cửa giữ cho tâm không đi chệch hướng. Khi quý vị nói một lời nói, nếu thiếu đi một trong ba yếu tố này, quý vị sẽ lập tức bị cuốn theo các tập khí bất thiện, biến lời nói thành tà ngữ lúc nào không hay.
IV. TIẾN TRÌNH MƯỜI BẬC HƯỚNG ĐẾN SỰ GIẢI THOÁT TOÀN MỸ
Từ cấu trúc Bát Chánh Đạo gồm tám yếu tố của người đang tu học (bậc Hữu học), Đại Kinh Bốn Mươi mở rộng lộ trình lên mười yếu tố dành cho bậc đã hoàn thành việc tu học, tức là bậc Vô học (A-la-hán). Tiến trình này vận hành theo một nguyên lý nhân quả liên hoàn, yếu tố đi trước làm mảnh đất cơ sở cho yếu tố đi sau nảy mầm:
Do có Chánh kiến dẫn đường, Chánh tư duy được khởi sanh.
Do có Chánh tư duy hướng về ly dục, vô sân, bất hại, Chánh ngữ được phát khởi.
Do có Chánh ngữ thanh tịnh, Chánh nghiệp được vận hành bảo hộ thân hành.
Do có Chánh nghiệp trong sạch, Chánh mạng được thiết lập đúng pháp.
Do có Chánh mạng thanh sạch, Chánh tinh tấn có nguồn năng lượng thuần khiết để trợ lực.
Do có Chánh tinh tấn không ngừng nghỉ, Chánh niệm được an trú kiên cố.
Do có Chánh niệm tỉnh giác thường trực, Chánh định bậc Thánh được thành tựu vững vàng.
Do có Chánh định bậc Thánh hội đủ các tư cụ, Chánh trí (sự hiểu biết như thực về sự tận diệt lậu hoặc) bừng sáng.
Do có Chánh trí liễu tri mọi pháp, Chánh giải thoát hoàn tất, tâm hoàn toàn tự do ngoài sanh tử.
Nhìn vào tiến trình này, quý vị thấy rõ tính khoa học và thực tiễn của Phật giáo Nguyên thủy. Không có một bước nhảy vọt thần bí nào ở đây cả. Sự giải thoát tối hậu là kết quả tất yếu của một chuỗi nhân quả vận hành nhịp nhàng, nơi Chánh định là đỉnh cao của tám chi phần đầu, và là bệ phóng cho hai chi phần siêu thế tối hậu xuất hiện.
V. DIỆN MẠO VI TẾ CỦA TÀ PHÁP VÀ MẬT MÃ CON SỐ BỐN MƯƠI
Đức Phật không chỉ chỉ ra cái đúng, Ngài còn lột trần cái sai một cách triệt để. Hệ thống bốn mươi pháp được cấu thành từ phép toán đối lập hoàn hảo giữa hai mặt tối và sáng của tâm thức.
1. Diện mạo của năm tà pháp đầu tiên
Tà kiến: Quan niệm cho rằng không có bố thí, không có cúng dường, không có quả báo, không có đời này đời sau, phủ nhận nghiệp lực và sự tự chủ của luân hồi.
Tà tư duy: Phát khởi trực tiếp từ tà kiến, gồm dục tư duy (suy nghĩ đắm chìm trong năm dục lạc), sân tư duy (suy nghĩ căm phẫn, oán hận) và hại tư duy (suy nghĩ mưu mô làm tổn thương chúng sanh).
Tà ngữ: Nói dối, nói thêu dệt, nói hai lưỡi, nói ác khẩu.
Tà nghiệp: Sát sanh, trộm cắp, tà dâm.
Tà mạng: Đức Phật gọi tên chính xác năm hành vi vi tế của tâm lý trục lợi: Gian trá (xây dựng vỏ bọc giả tạo), nịnh hót (dùng lời đầu môi để mưu lợi), gợi ý (dùng ẩn ý để người khác dâng cúng), áp bức (dùng vị thế để chèn ép), và lấy lợi cầu lợi (đầu cơ, cho vay nặng lãi, dùng lợi nhỏ câu lợi lớn).
2. Cấu trúc toán học của bốn mươi pháp
Đức Phật thiết lập hai phương diện đối lập hoàn toàn để hành giả tự soi rọi:
Phương diện tà pháp (Mặt tối): Gồm 10 yếu tố từ Tà kiến đến Tà giải thoát. Từ 10 yếu tố này, chúng tiếp tục nuôi dưỡng và khởi sanh 10 tập hợp các ác bất thiện pháp tương ứng. Tổng cộng là 20 yếu tố thuộc hệ thống trói buộc.
Phương diện chánh pháp (Mặt sáng): Gồm 10 yếu tố từ Chánh kiến đến Chánh giải thoát. Từ 10 yếu tố này, chúng liên tục sanh khởi và làm viên mãn 10 tập hợp các thiện pháp tương ứng. Tổng cộng là 20 yếu tố thuộc hệ thống cởi trói.
Hợp nhất hai phương diện này, chúng ta có chính xác bốn mươi pháp môn đối lập triệt tiêu nhau. Khi quý vị thiết lập được một phần của chánh pháp, thì phần tà pháp tương ứng và các hệ lụy bất thiện của nó sẽ tự động bị đẩy lùi theo hiệu ứng domino.
VI. BIỆN CHỨNG CHUYỂN HÓA VÀ LỜI CẢNH BÁO TỐI HẬU
Để bẻ gãy hệ thống tà pháp đồ sộ ấy, hành giả cần thấu suốt sự vận hành của Chánh tinh tấn, Chánh niệm ở tầng bậc vô lậu, đồng thời tỉnh giác trước những cạm bẫy tâm linh tối hậu.
1. Sự tinh tế của Tinh tấn và Niệm vô lậu
Chánh tinh tấn vô lậu: Không còn bóng dáng của một cái ngã đang cố gắng để mong cầu gặt hái quả báo an vui. Nó là lực đẩy thuần túy của tuệ giác nhằm bẻ gãy các dòng lậu hoặc ngay trong bản thể.
Chánh niệm vô lậu: Trở thành một trạng thái tự nhiên, trong vắt như một tấm gương soi, hoàn toàn vắng bóng cái ta. Gương chỉ có nhiệm vụ phản chiếu vạn pháp như thực đang là, không bám chấp, không xua đuổi.
2. Bản chất đánh lừa của Tà trí và Tà giải thoát
Đức Phật cảnh báo một sự thật nghiêm khắc: Nếu định lực được xây dựng trên nền tảng của tà pháp, thì cái trí tuệ phát sanh từ đó chỉ là Tà trí (sự hiểu biết sai lạc củng cố thêm ngã chấp), và sự tự do có được chỉ là Tà giải thoát (trạng thái định sâu đè nén phiền não tạm thời). Khi bước ra khỏi định, đối duyên xúc cảnh, các tùy miên phiền não (anusaya) ngủ ngầm sâu kín trong dòng tâm thức lại trỗi dậy mạnh mẽ.
3. Lời khẳng định phi thời gian
Ở phần cuối của kinh văn, Đức Thế Tôn tuyên bố rằng, nếu có bất kỳ vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào muốn chê bai, bác bỏ pháp môn Đại Kinh Bốn Mươi này, họ sẽ phải đối mặt với mười lời chỉ trích hợp lý từ các bậc trí giả. Ngay cả những nhà tư tưởng cực đoan nhất thời bấy giờ, những người chủ trương vô nhân quả, khi đối diện với cấu trúc logic nhân quả chặt chẽ của bản kinh này, họ cũng không dám phê phán.
Đại Kinh Bốn Mươi mở ra một tầm nhìn bao quát, đưa hành giả thoát khỏi những ảo tưởng về một trạng thái định cô lập, đưa sự tu tập trở về đúng nghĩa là một khoa học thực nghiệm về tâm thức. Chánh định bậc Thánh không bao giờ là kết quả của một sự thực hành tách biệt, mà là đỉnh cao của một đời sống thấm đẫm đạo đức và trí tuệ vô lậu.
Namo Tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa.
Sādhu Sādhu Lành thay!