Tôi nhìn thấy người ta ngồi trong im lặng nhưng tâm trí lại không hề yên. Ngón tay cái vẫn đang quẹt màn hình dù mắt đã mờ đi vì mệt. Không phải họ đang tìm kiếm điều gì cụ thể. Họ chỉ đang… quẹt. Liên tục. Như thể dừng lại là một điều gì đó đáng sợ.
Tôi không phán xét điều đó. Bởi vì tôi biết, bên dưới cái hành động tưởng chừng vô nghĩa ấy, là cả một cơ chế sinh học tinh vi đang vận hành, và một sự thật về tâm trí con người mà đức Phật đã thấy rõ từ hơn hai mươi lăm thế kỷ trước.
Dưới góc nhìn của khoa học Bộ não của quý vị và của tôi được tạo ra trong hàng triệu năm tiến hóa, thiết kế để săn mồi, tránh kẻ thù, và tìm kiếm phần thưởng. Dopamine, chất dẫn truyền thần kinh mà người ta hay gọi là chất hóa học của hạnh phúc, thực ra không phải là chất tạo ra cảm giác hạnh phúc. Nó là chất tạo ra sự THÈM MUỐN, sự chờ đợi một phần thưởng sắp đến.
Khi não bộ tiên liệu sẽ có điều gì đó thú vị xuất hiện, dopamine được giải phóng. Không phải sau khi phần thưởng đến, mà ngay lúc đang chờ đợi nó. Đó là lý do tại sao cái khoảnh khắc chuẩn bị mở ứng dụng mạng xã hội thường phấn khích hơn là lúc đã xem xong một bài đăng. Đó là lý do tại sao đợi chờ hàng flash sale đôi khi kích thích hơn là lúc đã mua được món đồ. Não bộ không bị nghiện phần thưởng, nó bị nghiện sự KỲ VỌNG về phần thưởng.
Và toàn bộ nền công nghệ mạng xã hội, thương mại điện tử, ứng dụng giải trí hiện đại đều được thiết kế bởi những đội ngũ kỹ sư tài ba nhằm khai thác chính xác vào điểm yếu sinh học này. Cuộn mãi không hết nội dung mới. Thông báo xuất hiện không theo quy luật. Lượt thích và bình luận đến lúc bất ngờ. Đây không phải ngẫu nhiên. Đây là thiết kế có chủ ý, nhằm giữ ngón tay của quý vị trên màn hình càng lâu càng tốt.
Tôi không khỏi ngạc nhiên trước sự chính xác của tuệ giác mà đức Phật đã trình bày cách đây hơn 2500 năm trước. Ngài không có máy đo hoạt động não bộ, không có kính hiển vi điện tử, nhưng Ngài thấy được cái tiến trình vận hành của tâm với độ tinh tế mà khoa học hiện đại của loài người còn chưa chạm đến được.
Trong giáo pháp về lý duyên khởi, có một mắt xích mà tôi muốn quý vị đặc biệt lưu tâm. Đó là tiến trình từ cảm thọ đến ái dục.
Vedanā, tạm dịch là cảm thọ, là cái tính chất dễ chịu, khó chịu, hoặc trung tính mà tâm trí ghi nhận mỗi khi các giác quan tiếp xúc với đối tượng bên ngoài. Mỗi khi mắt nhìn thấy hình ảnh màu sắc bắt mắt trên màn hình, mỗi khi tai nghe tiếng nhạc nền của một video hấp dẫn, mỗi khi tâm nhận ra một thông báo mới vừa đến, đều có một vedanā dễ chịu, dù nhỏ, được sinh khởi.
Và lập tức theo sau cảm thọ dễ chịu ấy, chưa kịp để tâm trí nhận ra, là taṇhā được kích hoạt. Taṇhā là ái dục, là sự thèm muốn, bám víu, là cái lực kéo tâm trí về phía muốn thêm, muốn tiếp tục, muốn không để mất đi cái cảm giác dễ chịu vừa xuất hiện.
Cơ chế của dopamine trong não bộ theo góc nhìn khoa học hiện đại và tiến trình từ vedanā đến taṇhā trong chánh pháp không mâu thuẫn nhau. Chúng đang mô tả cùng một hiện tượng, từ hai góc nhìn khác nhau. Khoa học nhìn từ bên ngoài vào, đo đạc chất hóa học và tế bào thần kinh. Chánh pháp nhìn từ bên trong ra, quan sát trực tiếp tiến trình vận hành của tâm.
Có một ẩn dụ mà tôi muốn quý vị suy ngẫm. Người đang chết khát giữa biển, nếu uống nước muối, sẽ không bao giờ hết khát. Nước muối tạo ra cảm giác đang uống, nhưng bên trong cơ thể, muối kéo nước ra khỏi tế bào, khiến cơn khát càng tăng tiến. Càng uống, càng khát. Người ấy không thể dừng lại vì cảm giác cần uống không bao giờ được thỏa mãn thật sự.
Thế giới kỹ thuật số đang cho chúng ta uống nước muối.
Mỗi lần cuộn màn hình và thấy nội dung mới, não bộ được kích thích nhẹ. Một chút dopamine. Một cảm thọ dễ chịu thoáng qua. Nhưng cảm giác đó tan biến nhanh đến mức tâm trí chưa kịp thực sự thỏa mãn. Và chính cái sự tan biến nhanh ấy kích hoạt taṇhā, kích hoạt cơn thèm muốn tìm kiếm tiếp. Ngón tay lại quẹt. Lại một chút kích thích. Lại tan biến. Lại thèm. Lại quẹt.
Đây không phải là sự thỏa mãn đang diễn ra. Đây là sự LÀM TRẦM TRỌNG THÊM của cơn khát.
Điều khiến tôi thực sự trăn trở không phải là bản thân chiếc điện thoại hay mạng xã hội. Công cụ tự nó không tốt không xấu. Điều khiến tôi trăn trở là khi quý vị và tôi sử dụng những công cụ đó một cách VÔ THỨC, nghĩa là không hay biết rằng mình đang bị kéo đi bởi taṇhā, đang để ái dục dẫn dắt từng cử động của ngón tay, từng phút của thời gian, từng nhịp của sự chú ý.
Một ngày có hai mươi bốn giờ. Có bao nhiêu phút trong số đó tâm trí của quý vị thực sự hiện diện với chính mình, không bị kéo vào màn hình, không đang trốn chạy khỏi sự im lặng?
Có một điều tôi nhận thấy rằng nhiều người trong thế giới hiện đại sợ sự im lặng. Không phải sự im lặng từ bên ngoài, mà sự im lặng từ bên trong. Cái khoảnh khắc không có gì kích thích, không có thông báo, không có nội dung mới, cái khoảnh khắc tâm trí phải ở lại với chính mình, với những gì đang thực sự có mặt bên trong, cảm xúc, suy tư, lo âu, mỏi mệt.
Và chính vì sợ cái im lặng ấy, ta quẹt màn hình. Để không phải ở một mình với chính mình.
Nhưng chánh pháp dạy rằng mọi sự chuyển hóa thực sự đều bắt đầu từ khả năng ở lại với chính mình trong im lặng, không trốn chạy, không lấp đầy. Bởi vì chỉ khi tâm trí không bị kéo đi bởi các kích thích bên ngoài, ta mới có thể bắt đầu thấy rõ bản chất của những gì đang vận hành bên trong. Thấy taṇhā đang hoạt động như thế nào. Thấy vedanā sinh khởi và tan biến ra sao. Thấy cái vòng lặp không ngừng nghỉ mà tâm trí đang bị giam cầm trong đó.
Và chỉ khi thấy rõ, ta mới bắt đầu có lựa chọn thực sự. Không phải lựa chọn bằng ý chí cứng nhắc hay sự kìm nén, mà lựa chọn từ sự hiểu biết và tỉnh thức.
Tôi không kêu gọi quý vị ném điện thoại đi hay rời bỏ mạng xã hội. Tôi chỉ đặt một câu hỏi nhỏ thôi, và mong quý vị thực sự ngồi lại với nó.
Lần cuối cùng quý vị cầm điện thoại lên, điều gì thực sự đang thúc đẩy hành động đó? Có phải là một nhu cầu rõ ràng, có ý thức? Hay là một lực kéo vô hình mà tay đã cầm lên trước khi tâm trí kịp nhận ra?
Câu trả lời cho câu hỏi nhỏ đó, nếu quý vị chịu ngồi lại với nó một cách thành thật, có thể sẽ nói lên rất nhiều điều về mức độ mà ái dục đang vận hành trong cuộc sống của chúng ta.
Và đó, theo tôi, là điểm khởi đầu của mọi sự thực hành chánh pháp thực sự. Không phải ở những nghi lễ hay hình thức bên ngoài, mà ở ngay đây, trong hành động nhỏ bé nhất, trong khoảnh khắc tay cầm lên chiếc điện thoại.
Khải Tuệ Quang / khaituequang.com
