Biên Soạn : Khải Tuệ Quang
Kính thưa quý vị bậc thiện tri thức và các bạn đồng tu.
Trong hệ thống kinh điển Nikaya của Phật giáo Nguyên thủy, Kinh Vô Tránh Phân Biệt thuộc Trung Bộ Kinh là một trong những bài kinh mang tính giáo khoa kinh điển, thiết lập một nền tảng minh triết tối hậu về cách hành xử, tư duy và ngôn ngữ cho một hành giả trên lộ trình chấm dứt khổ đau.
Từ vô tránh ở đây, trong nguyên tác ngôn ngữ cổ, đối lập hoàn toàn với trạng thái hữu tránh, tức là sự xung đột, uế nhiễm, hay sự khuấy động của các phiền não ngủ ngầm và lậu hoặc. Vô tránh không đơn thuần là việc né tránh các cuộc tranh luận bề nổi, mà là một trạng thái tâm thức hoàn toàn tự do, nơi tất cả các mầm mống của bản ngã, của sự đối kháng và của các khuynh hướng nhị nguyên đã bị dập tắt hoàn toàn bởi tuệ giác sinh khởi.
Con đường Trung đạo: Vượt qua hai cực đoan để dập tắt xung đột nội tâm
Mở đầu bản kinh, Đức Thế Tôn đưa ra một tuyên bố mang tính tổng quan, thiết lập một định hướng hành động rõ ràng cho các vị tỳ kheo. Ngài dạy rằng một hành giả tầm cầu giải thoát không nên dấn thân vào hai thái cực cực đoan của đời sống.
Thái cực thứ nhất: Sự đắm say trong dục lạc
Đây là lối sống hạ liệt, thô thiển, thuộc về hàng phàm phu, không có thánh đức và hoàn toàn vô ích trên con đường giải thoát. Khi một người để tâm thức trôi lăn theo các vị ngọt của năm dục trần, người đó đang tích lũy các hạt giống của tham ái và chấp thủ. Sự tham ái này chính là gốc rễ dẫn đến các cuộc tranh chấp, xung đột ở tầm vĩ mô giữa các quốc gia và tầm vi mô trong nội tâm mỗi con người.
Thái cực thứ hai: Sự đam mê trong việc hành hạ thân xác
Đây là lối sống đau khổ, không có thánh đức và cũng hoàn toàn vô ích. Nhiều người lầm tưởng rằng việc ép uổng thân xác, tạo ra sự khổ hạnh cực đoan sẽ giúp gột rửa nghiệp chướng. Nhưng Đức Phật chỉ ra rằng, tư duy này thực chất xuất phát từ tâm sân, sự chán ghét đối với thực tại, và nó tạo ra một cuộc chiến tranh nội tâm khốc liệt giữa ý chí và thể xác, hoàn toàn không đưa đến sự tịnh hóa tâm thức.
Con đường ở giữa
Đức Phật khẳng định Con đường Trung đạo, tức là Thánh đạo Tám ngành, chính là con đường vô tránh đích thực. Lối sống này không tạo ra sự ma sát trong tâm lý. Hành giả ghi nhận các cảm thọ trên thân và tâm một cách tỉnh thức bằng chánh niệm, không đón nhận bằng tâm tham, cũng không xua đuổi bằng tâm sân. Khi nội tâm không còn sự kéo ghì của tham ái và sự đẩy ra của sân hận, trạng thái tịch tịnh được thiết lập ngay trong hiện tại.
Tuệ giác vượt lên Khen và Chê: Chỉ thuyết giảng Chánh pháp
Đây là phân đoạn thể hiện đỉnh cao của tâm lý học Phật giáo Nguyên thủy, nơi Đức Phật dạy về nghệ thuật thẩm định pháp mà không rơi vào bẫy của tự ngã.
Thông thường, con người vận hành xã hội bằng hệ thống khen và chê. Khi tôi và quý vị khen ngợi một cá nhân, chúng ta vô tình nuôi dưỡng tâm mạn, tạo ra sự đố kỵ trong lòng người khác. Khi chúng ta chê bai, chỉ trích một cá nhân, chúng ta kích động tâm sân hận và tạo ra sự đối kháng trực diện.
Đức Thế Tôn đưa ra một phương pháp siêu việt: Biết thế nào là khen, biết thế nào là chê, nhưng sau khi biết rõ, hành giả không hướng sự đả kích hay ca tụng vào bản ngã của con người, mà chỉ thuyết giảng Chánh pháp dựa trên định luật nhân quả.
Tôi muốn phân tích sâu hơn để quý vị thấy rõ sự tinh tế này:
Thay vì đưa ra một phán xét mang tính cá nhân rằng người này là một kẻ ác độc hay một kẻ tồi tệ, cách nói đánh thẳng vào bản ngã và tạo ra xung đột, thì bậc trí giả tuân theo Chánh pháp sẽ nhìn nhận theo lý duyên sinh. Hành giả chỉ rõ rằng những hành vi này, những tư duy này thuộc về bất thiện pháp, chúng xuất phát từ vô minh, và hệ lụy tất yếu của chúng là dẫn đến đau khổ, không đưa đến an lạc.
Ngược lại, đối với những điều tốt đẹp, thay vì ca tụng một cá nhân để biến họ thành một thần tượng kiêu mạn, hành giả chỉ chỉ rõ rằng đây là thiện pháp, đây là lối sống chánh niệm mang lại lợi ích cho số đông.
Bằng cách tách biệt hoàn toàn hành vi ra khỏi một bản ngã hư ngụy, hành giả nhìn thế giới như một dòng chảy của các hiện tượng danh và sắc đang vận hành theo quy luật tự nhiên. Đây chính là cách thuyết pháp thuần túy, giữ cho tâm hành giả và tâm người nghe ở trong trạng thái thanh tịnh, không sinh khởi các làn sóng tranh chấp hơn thua.
Sự thanh tịnh hóa ngôn từ: Đoạn trừ các uế nhiễm của lời nói
Ngôn ngữ là phương tiện truyền tải tư duy nhưng cũng là công cụ bén nhạy nhất để tạo khẩu nghiệp và gây ra sự chia rẽ. Đức Phật đã phân tích ba khía cạnh của lời nói để đạt đến sự vô tránh tuyệt đối.
Không nói sau lưng và Không nói lời gay gắt trước mặt
Nói sau lưng là biểu hiện của một tâm thức bị chi phối bởi tâm tham muốn hạ bệ người khác để nâng cao vị thế của mình, phá vỡ sự hòa hợp của hội chúng.
Tuy nhiên, Đức Phật cũng không đồng tình với việc nhân danh sự thật để thốt ra những lời thô bạo, xẵng giọng ngay trước mặt người khác. Nếu có một sự thật cần được phơi bày hay một lỗi lầm cần được đóng góp, hành giả phải quán xét tâm mình xem có khởi lên từ lòng từ bi hay không, có đúng thời điểm hay không, và phải sử dụng những lời nói ôn hòa, có tính chất xây dựng.
Không nói lời vội vã
Một chi tiết rất đặc biệt trong bản kinh này là Đức Phật khuyên không nên nói năng một cách hấp tấp, vội vã. Khi một người nói quá nhanh, tâm trí của họ đang ở trong trạng thái xao động, thiếu định lực. Lời nói vội vã dễ dẫn đến sự sai lệch về ý nghĩa, khiến thân thể mệt mỏi, giọng nói khàn đục và làm cho người nghe cảm thấy bất an, hỗn loạn.
Bậc trí giả luôn nói năng điềm đạm, từ tốn, lời nói được gạn lọc qua bộ lọc của chánh niệm và tỉnh giác. Nhịp điệu của lời nói chính là biểu hiện bên ngoài của một trú xứ tâm linh định tĩnh.
Vượt qua sự chấp thủ vào quy ước xã hội và Ngôn ngữ địa phương
Đức Thế Tôn đã đưa ra một ví dụ vô cùng sống động về chiếc bát để minh họa cho sự chấp trước của con người vào các khái niệm. Cùng một vật dụng, nhưng ở mỗi quốc gia, mỗi vùng miền lại có một tên gọi hoàn toàn khác nhau. Có nơi gọi là cái chén, cái bình, cái tách, cái khay, hay cái hũ.
Sự điên đảo của phàm phu là ở chỗ họ bám chặt vào tên gọi của địa phương mình, xem đó là chân lý duy nhất và tuyên bố rằng chỉ có cách gọi của tôi mới đúng, tất cả những cách gọi của các vùng khác đều là sai lầm, là lệch lạc. Từ sự chấp thủ nhỏ nhen này, con người nảy sinh tâm lý kỳ thị, tranh chấp văn hóa và chia rẽ bè phái.
Bậc thánh trí vô tránh hiểu rất rõ sự khác biệt giữa chân lý chế định, tức là những quy ước bề ngoài của xã hội, và chân lý chân đế, tức là bản chất thực tại của vạn vật. Ngôn ngữ, khái niệm, danh từ chỉ là những công cụ mang tính giả lập nhằm mục đích giao tiếp trong đời sống hằng ngày. Bản chất của vật thể không hề bị thay đổi bởi những cái tên mà con người gán cho nó.
Do đó, khi đi đến bất kỳ vùng miền nào, bậc trí giả sẽ tùy thuận sử dụng ngôn ngữ của nơi đó để chia sẻ Chánh pháp, không có sự chống đối, không có sự nắm giữ, không khởi tâm phân biệt thượng hạ. Sự tự do đối với các khái niệm quy ước chính là chìa khóa mở ra cánh cửa của tuệ giác vô ngã.
Định nghĩa hạnh phúc chân thật qua các tầng thiền định vô tránh
Sau khi thiết lập nền tảng về hành vi và ngôn ngữ bên ngoài, Đức Thế Tôn dẫn dắt hành giả đi sâu vào bản chất của nội tâm, nơi Ngài định nghĩa lại một cách rõ ràng về khái niệm hạnh phúc.
Con người thế gian thường đồng nghĩa hạnh phúc với sự thỏa mãn dục vọng, tức là sự kích thích của các giác quan trước các đối tượng vừa lòng. Nhưng đây là loại hạnh phúc uế nhiễm, hạnh phúc phàm phu, luôn đi kèm với sự lo lắng, sợ hãi bị mất mát và ẩn chứa mầm mống của sự xung đột. Khi quý vị khao khát một đối tượng, quý vị đã tự mình bước vào một cuộc chiến ngôn từ hoặc hành động để tranh giành và bảo vệ.
Trong Kinh Vô Tránh Phân Biệt, Đức Phật đưa ra một giải pháp thay thế siêu việt, đó là hạnh phúc của sự ly dục, hạnh phúc của sự định tĩnh nội tâm thông qua bốn tầng thiền chứng:
Khi hành giả tách rời các dục lạc ngũ trần, ly bất thiện pháp, tâm thức bước vào trạng thái định tĩnh, hỷ lạc do ly dục sinh khởi, chứng đạt và trú Sơ thiền, Nhị thiền.
Ở các tầng thiền sâu hơn như Tam thiền và Tứ thiền, khi các trạng thái tầm và tứ, rồi đến hỷ và lạc hoàn toàn vắng lặng, chỉ còn lại niềm vui thuần khiết của định và sự xả niệm thanh tịnh.
Tôi muốn quý vị thấu suốt rằng, loại hạnh phúc thuộc về chánh định này hoàn toàn không có lỗi lầm, không uế nhiễm. Nó không phụ thuộc vào các điều kiện ngoại cảnh duyên sinh bên ngoài, do đó nó không tạo ra sự ma sát hay tranh chấp với bất kỳ ai. Đức Phật gọi đây là hạnh phúc vô tránh, loại hạnh phúc chân thật làm nền tảng cho tuệ quán Vipassana phát triển để đoạn trừ tận gốc khổ đau.
Trạng thái tâm thức tối thượng của bậc A-la-hán: Đỉnh cao của sự không uế nhiễm
Bản kinh khép lại bằng việc phác họa một chân dung tâm thức hoàn hảo của một bậc thánh lậu tận, một bậc A-la-hán đã hoàn thiện trọn vẹn giáo pháp vô tránh, vị đó được tôn vinh là bậc sống vô tránh trong tăng đoàn.
Một bậc thánh tăng đã đoạn trừ tận gốc rễ ba độc tham, sân, si và các lậu hoặc ngủ ngầm trong tâm thức. Đối với các ngài, thế gian vẫn vận hành theo đúng quy luật của nó với đầy đủ các pháp biến động như khen chê, được mất, vinh nhục, khổ vui. Tuy nhiên, tâm của các ngài giống như lòng đại dương sâu thẳm, những ngọn sóng gió trên bề mặt xã hội không cách nào làm lay chuyển được đáy hồ định tĩnh bên trong.
Bậc A-la-hán sống giữa cuộc đời nhưng hoàn toàn không bị cuộc đời làm cho ô nhiễm:
Các ngài sử dụng ngôn ngữ, danh từ của địa phương để thuyết giảng giáo pháp nhưng tuyệt đối không bị trói buộc bởi lớp vỏ khái niệm chấp thủ.
Các ngài nhìn thấy lỗi lầm, thấy sự điên đảo của chúng sinh nhưng không hề khởi tâm oán ghét hay bài xích, mà chỉ nhìn bằng tuệ giác nhân quả thuần túy và lòng từ bi vô lượng.
Sự không uế nhiễm này không phải là một trạng thái dửng dưng, vô cảm. Ngược lại, đó là sự tự do tự tại tuyệt đối của một tâm thức đã vượt thoát ra ngoài dòng sinh tử luân hồi, nhìn vạn vật bằng con mắt chân thật, không thêm bớt, không bám chấp. Đó chính là đỉnh cao của hạnh vô tránh mà Đức Thế Tôn muốn truyền trao cho nhân loại.
Kính thưa quý vị, Kinh Vô Tránh Phân Biệt không phải là một hệ thống lý thuyết triết học trừu tượng để chúng ta đem ra tranh luận, cân đong hơn thua. Bản kinh này chính là một cẩm nang thực hành sống động và vô cùng thực tế cho mỗi bước chân, mỗi lời nói, mỗi ý nghĩ hằng ngày của tôi và quý vị.
Khi chúng ta bớt đi một lời phán xét hạ bệ cá nhân, khi chúng ta biết tôn trọng các quy ước xã hội mà không chấp thủ, khi chúng ta từ tốn trong lời nói và hướng tâm về sự vắng lặng của thiền định, lúc đó chúng ta đang từng bước đưa mình vào dòng chảy của bậc thánh.
Hy vọng bài viết này sẽ mang lại một ngọn hải đăng sáng rõ, góp phần nuôi dưỡng tuệ giác thanh tịnh và thiết lập một không gian hòa bình đích thực trong lòng mỗi quý vị trên lộ trình tầm cầu giải thoát tối hậu. Nguyện cho giáo pháp của Đức Thế Tôn được trường tồn và mang lại lợi lạc cho muôn loài.
Namo Tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa.
Sādhu Sādhu Lành thay!
– Khải Tuệ Quang –
Website Chia Sẻ Chánh Pháp KhaiTueQuang.Com