MƯỜI HAI PHIỀN NÃO (DVĀDASA KILESA)

64

1. Khái niệm về Kilesa

Trong Pāḷi, Kilesa có nghĩa là “cái làm ô nhiễm”, “cái làm hoen ố”, “cái khiến tâm không thanh tịnh”. Đức Phật dạy rằng bản chất của phiền não là bám chặt lấy tâm (citta), làm nó trở nên mờ đục, bị che lấp ánh sáng trí tuệ (paññā). Như bụi bẩn bám vào viên ngọc, phiền não làm tâm không phản chiếu được chân lý vô thường, khổ, vô ngã.

Trong Abhidhamma, phiền não thuộc về akusala dhamma (pháp bất thiện), được phân tích thành căn bản phiền não (mūla kilesa) và tùy phiền não (upakilesa).

Ở đây ta bàn đến 12 phiền não thường được các bộ Chú giải và Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga) đề cập, là gốc rễ dẫn đến vô số lậu hoặc.

⸻

2. Danh sách 12 Phiền Não

Theo Abhidhammatthasaṅgaha và các Chú giải, 12 phiền não (dvādasa kilesa) được liệt kê như sau:
1. Lobha – Tham ái, dính mắc.
2. Dosa – Sân hận, oán ghét.
3. Moha – Si mê, vô minh.
4. Diṭṭhi – Tà kiến.
5. Māna – Ngã mạn.
6. Vicikicchā – Hoài nghi, nghi hoặc.
7. Thīna – Hôn trầm, lười biếng trong tâm.
8. Middha – Thụy miên, nặng nề trong thân.
9. Ahirika – Vô tàm, không biết xấu hổ tội lỗi.
10. Anottappa – Vô quý, không sợ tội lỗi.
11. Uddhacca – Trạo cử, tâm phóng dật.
12. Kukkucca – Hối hận, ăn năn bất thiện.

Đây chính là 12 pháp bất thiện trọng yếu khiến chúng sinh mãi luân hồi trong sinh tử.

⸻

3. Phân tích từng Phiền Não

(1) Lobha – Tham

Tham là sự khát ái (taṇhā), mong muốn chiếm hữu đối tượng. Nó bám lấy cảnh khả ái, khiến chúng sinh trôi lăn. Trong Tương Ưng Bộ (SN 12.2 – Paṭiccasamuppāda Sutta), Đức Phật dạy:

“Do ái làm duyên nên có thủ; do thủ làm duyên nên có hữu.”
Tham ái chính là mấu chốt cột chặt chúng sinh vào vòng luân hồi.

(2) Dosa – Sân

Sân là tâm chống đối, bực tức trước cảnh trái ý. Như lửa đốt, nó thiêu rụi công đức. Trong Tăng Chi Bộ (AN 7.64), Đức Phật dạy:

“Người bị sân hận chi phối, sẽ không thấy sự lợi ích của chính mình, không thấy lợi ích của người khác, không thấy lợi ích của cả hai.”

(3) Moha – Si

Si là sự u mê, vô minh, không thấy được Tứ Thánh Đế. Đây là gốc rễ căn bản nhất trong tam độc. Trong Kinh Tương Ưng (SN 12.51 – Moḷiyasīvaka Sutta), Đức Phật dạy:

“Do vô minh làm duyên nên có hành; do hành làm duyên nên có thức.”
Không có minh, chúng sinh bị che lấp, mãi tạo nghiệp và chịu quả khổ.

(4) Diṭṭhi – Tà kiến

Tà kiến là cái nhìn sai lầm, chấp ngã, chấp thường, chấp đoạn. Trong Majjhima Nikāya (MN 117 – Mahācattārīsaka Sutta), Đức Phật phân biệt Chánh kiến và Tà kiến, và khẳng định:

“Tà kiến dẫn đến tà tư duy, tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng…”
Do đó, tà kiến là gốc của toàn bộ vòng xoáy bất thiện.

(5) Māna – Ngã mạn

Ngã mạn là so sánh bản ngã: hơn người, thua người, bằng người. Ngay cả A-la-hán cũng chỉ diệt tận mạn khi đạt quả.

(6) Vicikicchā – Nghi

Nghi là do dự, không quyết định nơi Tam Bảo, không tin sâu nhân quả. Trong Tăng Chi Bộ (AN 6.86), Đức Phật dạy rằng nghi là một trong năm triền cái che lấp tuệ giác.

(7-8) Thīna – Middha

Đây là cặp hôn trầm (thīna – tâm lười mỏi) và thụy miên (middha – thân nặng nề). Hai pháp này khiến tâm u tối, không thể tinh tấn.

(9) Ahirika – Vô tàm

Không biết hổ thẹn với tội lỗi.

(10) Anottappa – Vô quý

Không biết sợ hãi hậu quả của tội lỗi.
Đức Phật gọi tàm (hirī) và quý (ottappa) là “thế gian hộ pháp” (lokapāla). Thiếu hai pháp này, con người sống như thú vật.

(11) Uddhacca – Trạo cử

Tâm dao động, phóng dật, không yên. Đây là chướng ngại lớn cho định (samādhi).

(12) Kukkucca – Hối hận

Hối hận bất thiện về những việc đã làm hoặc chưa làm. Nó không phải chánh niệm, mà là sự day dứt vô ích, cản trở tiến tu.

⸻

4. Mối Liên Hệ với Tam Độc
• Tham (Lobha), Sân (Dosa), Si (Moha) là gốc rễ tam độc.
• Chín phiền não còn lại là chi nhánh của tam độc, lan tỏa thành vô số bất thiện pháp.
• Tất cả đều quy về vô minh (avijjā), vốn là nhân đầu tiên trong Thập Nhị Nhân Duyên.

⸻

5. Con Đường Diệt Trừ Phiền Não

Đức Phật dạy rõ:
• Giới (Sīla): ngăn chặn những phiền não thô (sân, tham hành động).
• Định (Samādhi): làm lắng dịu phiền não tạm thời, giúp tâm an trú.
• Tuệ (Paññā): tận diệt gốc phiền não bằng trí tuệ thấy rõ Tam Tướng (anicca, dukkha, anattā).

Trong Visuddhimagga, Bồ-tát Buddhaghosa nói:

“Giới thanh tịnh, định thanh tịnh, tuệ thanh tịnh, đó là con đường duy nhất đưa đến sự tận diệt phiền não.”

⸻

6. Kết luận

Mười hai phiền não là những xiềng xích cột buộc chúng sinh trong vòng luân hồi vô tận. Người hành giả cần nhận diện chúng ngay khi chúng khởi sinh, dùng chánh niệm (sati) để ghi nhận, dùng trí tuệ (paññā) để quán chiếu vô thường, khổ, vô ngã – nhờ vậy mà phiền não dần mất sức mạnh.

Đức Phật dạy trong Tăng Chi Bộ (AN 3.40):

“Này các Tỳ-khưu, Ta không thấy một pháp nào khác, này các Tỳ-khưu, đưa đến nhiều bất hạnh, nhiều đau khổ, như tâm bị phiền não chi phối.”

Người trí nghe pháp này, phải tinh tấn hành trì, giữ giới, tu định, phát tuệ, để diệt tận 12 phiền não, chứng đạt Niết-bàn – trạng thái không còn chút ô nhiễm nào.

– Khải Tuệ Quang –