Trong hành trình tầm cầu chân lý, người trí không dựa vào số đông hay những huyền thoại thêu dệt, mà dựa vào chứng cứ lịch sử và sự nhất quán của giáo lý. Ít ai biết rằng, dù Phật giáo có chia thành nhiều chi nhánh, nhưng vẫn tồn tại một “mạch ngầm” nguyên thủy nhất, đó là sự tương đồng kỳ diệu giữa hệ thống kinh điển Nikaya (tiếng Pali) và Agama (A-hàm – tiếng Phạn/Hán). Đây chính là bằng chứng thép, là dấu ấn hóa thạch của những lời dạy đích thực từ kim thân Đức Thế Tôn trước khi các bộ phái bắt đầu phân rẽ.
Sự thống nhất giữa Nikaya và Agama không phải là ngẫu nhiên. Khi chúng ta đặt một bản kinh tương ứng giữa hai hệ thống này lên bàn cân, ta thấy sự trùng khớp lên đến hơn 90% về nội dung cốt lõi: từ Tứ Diệu Đế, Duyên Khởi cho đến lộ trình Giới – Định – Tuệ. Một bên được lưu giữ bởi các vị trưởng lão phương Nam (Theravada), một bên được bảo tồn trong đại tạng kinh phương Bắc qua các bộ phái cổ. Sự gặp gỡ này khẳng định một sự thật tối thượng: Trước khi có những bộ kinh “trên trời rơi xuống” hay những tư tưởng “phát triển” sau này, nhân loại đã có một hệ thống giáo pháp thuần khiết, thực chứng và không hề có bóng dáng của sự mê tín hay tha lực.
Đã đến lúc chúng ta cần trả lại sự công bằng cho lịch sử về danh xưng. Thuật ngữ “Tiểu thừa” (Hinayana) thực chất là một danh từ mang tính miệt thị, một sản phẩm của sự kiêu mạn từ các phong trào cải cách sinh sau đẻ muộn. Họ gán cái mác “nhỏ bé” cho những người giữ gìn nguyên bản lời Phật dạy nhằm tôn vinh cái gọi là “Đại thừa” (Xe lớn) của mình. Thế nhưng, thực tế lịch sử chỉ có Thượng tọa bộ (Theravada) – con đường của các bậc Trưởng lão, những người đã kiên trì bảo vệ từng câu chữ của Phật không thêm bớt. Không có “nhỏ” hay “lớn” trong giải thoát, chỉ có Đúng hay Sai so với sự thật. Việc dùng danh từ “Tiểu thừa” để gọi những người đi theo vết chân của Phật Thích Ca là một sự ngụy tạo khái niệm nhằm làm lu mờ giá trị của Chánh pháp gốc.
Nhìn vào bản chất, các kinh điển được gọi là “Đại thừa” cần được gọi đúng tên là “Lời dạy của các thầy tổ” hoặc “Văn học tôn giáo phát triển”, thay vì mạo danh là “lời Phật thuyết” (Buddhavacana). Lịch sử khảo cổ và văn bản học đã chứng minh các bộ kinh này xuất hiện muộn hơn hàng thế kỷ sau khi Đức Phật nhập Niết-bàn, mang đậm dấu ấn tư tưởng cá nhân và sự pha trộn văn hóa bản địa. Đó là những lời dạy dựa trên trí tưởng tượng và mong cầu của thế gian, khác xa với lộ trình đoạn tận khổ đau bằng sự tự nỗ lực mà Đức Phật đã vạch ra.
Sự thật luôn giản đơn và trực diện. Khi chúng ta thấu hiểu được giá trị của Nikaya và Agama, chúng ta đang đứng trên đỉnh cao của trí tuệ để nhìn thấu những màn sương mù của sự biến tướng. Tu tập theo lời dạy của các bậc Trưởng lão không phải là sự bảo thủ, mà là sự tôn trọng tuyệt đối đối với chân lý. Chúng ta không cần những lời hứa hẹn về một cõi tịnh độ xa xôi, bởi vì Chánh pháp của Đức Thế Tôn là “đến để mà thấy”, có kết quả ngay trong hiện tại cho những ai đủ dũng khí để tự thắp đuốc lên mà đi.
– Khải Tuệ Quang –
