Quý vị thân mến,
Chúng ta đang sống trong một ảo giác vĩ đại và êm ái. Quý vị nhìn vào gương và thấy một “cái tôi” đang già đi theo năm tháng, quý vị tính toán cuộc đời mình bằng thập kỷ, bằng những kế hoạch 5 năm, 10 năm. Nhưng dưới nhãn quan của một hành giả và cái nhìn sắc lẹm của Vi Diệu Pháp (Abhidhamma), tôi phải thưa với quý vị một sự thật rúng động: Thời gian thực chất không phải là một dòng chảy tịnh tiến. Cái mà chúng ta gọi là “cuộc đời” thực chất chỉ là một chuỗi những sự đứt gãy liên tục, một cuộc hành hình tàn khốc của sự sinh và diệt diễn ra trong từng phần triệu của một cái chớp mắt.
Sự thật là, tôi và quý vị đang “chết” và “tái sinh” ngay trong từng Sát-na (Citta-khana). Chúng ta chưa bao giờ thực sự tồn tại như một thực thể vững bền.
— GIẢI PHẪU SÁT-NA: ĐIỂM TẬN CÙNG CỦA THỰC TẠI —
Trong thế giới của Tục đế (Sammuti Sacca), chúng ta dùng đồng hồ để đo lường. Nhưng trong thế giới của Chân đế (Paramattha Sacca), đơn vị đo lường duy nhất là Sát-na tâm. Một Sát-na tâm nhỏ bé đến mức các bậc Đại sư Pāli đã ví rằng: “Trong một cái búng tay hay một tia chớp, đã có hàng tỷ tỷ sát-na tâm sinh ra rồi diệt đi.”
Mỗi sát-na tâm không phải là một khối đặc, nó trải qua ba giai đoạn cực ngắn:
Uppāda (Sanh): Khoảnh khắc pháp khởi lên.
Thiti (Trụ): Khoảnh khắc pháp tồn tại trong tích tắc vi trần.
Bhanga (Diệt): Khoảnh khắc pháp hoàn toàn tan biến, không để lại dấu vết.
Vạn vật trong vũ trụ này, từ những vì sao khổng lồ đến những hạt bụi li ti, đều tuân theo quy luật sinh – trụ – diệt này. Cái “Tôi” đang viết những dòng này không còn là cái “Tôi” của một giây trước. Chúng ta chỉ là một dòng tương tục (Santati) của các mảnh vỡ thực tại nối tiếp nhau quá nhanh, tạo nên cảm giác về một sự tồn tại vĩnh cửu.
— LỘ TRÌNH TÂM: KHI THẾ GIỚI CHỈ LÀ NHỮNG MẢNH GHÉP RỜI RẠC —
Để quý vị hiểu rõ hơn về cách chúng ta bị lừa dối bởi các giác quan, hãy cùng tôi phân tích một Lộ trình tâm (Citta Vithi). Khi quý vị nhìn một đóa hoa hồng, quý vị tưởng mình thấy nó ngay lập tức. Nhưng thực tế, tâm thức phải trải qua 17 sát-na rung động để hoàn thành một nhận thức đơn giản nhất. Hãy hình dung tiến trình kỳ vĩ này:
Dòng tâm thức đang trôi (Bhavanga) bị rung động khi sắc trần hiện ra.
Tâm hướng về ngũ môn (mắt) để đón nhận.
Nhãn thức (Cakkhuviññāṇa) sinh lên để thực hiện chức năng “thấy”.
Tâm tiếp thâu, rồi tâm quan sát, rồi tâm xác lập đối tượng.
Và đây là trọng tâm: 7 sát-na Tốc động tâm (Javana) bùng lên. Đây là lúc quý vị khởi tâm yêu, ghét, tham, hay sân. Đây chính là lúc Nghiệp (Kamma) được tạo tác và quyết định cảnh giới tái sinh của quý vị.
Toàn bộ 17 sát-na này diễn ra nhanh đến mức không một máy móc nào đo đạc nổi. Chúng ta nhầm lẫn 17 mảnh vỡ này thành một hình ảnh đóa hoa toàn vẹn. Chúng ta đang sống trong một bộ phim được chiếu với tốc độ vô tận, nơi mỗi khung hình là một sự chết chóc.
ẨN DỤ VỀ CÂY XOÀI CỦA ĐỨC VUA
Trong chú giải Vi Diệu Pháp, có một ẩn dụ kinh điển: Một người đàn ông đang ngủ say dưới gốc cây xoài (tương ứng với dòng tâm hữu phần Bhavanga). Một quả xoài chín rụng xuống đất (đối tượng tác động vào căn môn). Người đàn ông giật mình tỉnh giấc, mở mắt nhìn quả xoài, nhặt nó lên, ngửi nó, nếm thử vị ngọt của nó. Sau đó, ông ta ăn quả xoài với sự ngon lành (7 sát-na Javana tạo nghiệp). Cuối cùng, ông ta nuốt hết và nằm xuống ngủ tiếp.
Cuộc đời chúng ta chỉ là những lần “ăn xoài” liên tục như thế trong vô minh. Chúng ta ăn những quả xoài của ái dục, của hận thù, và lầm tưởng rằng người đang ăn đó là một cái “Ngã” bất biến. Thực chất, cả quả xoài, cái miệng, và cảm giác ngọt ngào đó đều đã diệt vong ngay trong lộ trình ấy.
— BẢN CHẤT THỜI GIAN: CHỈ LÀ MỘT KHÁI NIỆM GIẢ LẬP —
Quý vị thường hỏi: “Thời gian là gì?”. Trong đạo Phật, thời gian (Kāla) không phải là một thực thể có thật. Nó chỉ là một khái niệm (Paññatti) mà tâm trí đặt ra để chỉ sự nối tiếp của các Pháp hữu vi.
Thời gian giống như một dòng sông. Quý vị không bao giờ tắm hai lần trên cùng một dòng sông, vì dòng nước chạm vào chân quý vị lúc này hoàn toàn khác với dòng nước một giây trước. Chúng ta đau khổ vì chúng ta cố chấp giữ lấy những “khung hình” đã diệt. Quý vị buồn vì một lời nói từ 10 năm trước – thực chất lời nói đó và cả cái “tâm nghe” lúc đó đã tan biến từ hàng tỷ tỷ sát-na trước rồi. Chúng ta đang ôm ấp thây ma của quá khứ và lo sợ cho những bóng ma của tương lai, trong khi thực tại duy nhất là điểm sát-na hiện tại lại bị lãng quên.
— TỪ TRÍ TUỆ ĐẾN SỰ GIẢI THOÁT —
Thưa quý vị, hiểu về Sát-na tâm không phải để trở thành một nhà khoa học, mà để trở thành một người tỉnh thức. Khi thấy rõ sự sinh diệt nhanh chóng, quý vị sẽ đạt đến:
Sự Xả Ly sâu sắc: Khi biết mọi cảm thọ (vui, buồn, đau khổ) đều diệt đi ngay khi vừa sanh, quý vị sẽ không còn quá bi lụy khi gặp nghịch cảnh, cũng không quá cuồng si khi gặp thuận cảnh.
Chánh niệm trong từng bước chân: Tu tập Thiền Minh Sát (Vipassana) chính là tập quan sát sự rã tan của các sát-na. Khi quý vị thấy được sự “diệt”, quý vị bắt đầu chạm tay vào cánh cửa của sự bất tử (Nibbāna) – nơi không còn sự sinh diệt.
Trân trọng từng khoảnh khắc: Vì chúng ta chết trong mỗi sát-na, nên không có gì đảm bảo sát-na kế tiếp chúng ta còn đủ duyên để sống. “Khaṇo vo mā upaccagā” – Đừng để sát-na trôi qua vô ích!
Hãy dừng lại một nhịp. Hơi thở quý vị vừa hít vào đã diệt rồi. Cảm giác này đã là quá khứ rồi. Thế gian này thực chất là một sự trống rỗng đầy năng động, nơi mọi thứ chỉ hiện hữu để rồi tan biến.
Nguyện cho ánh sáng của Chánh pháp giúp quý vị nhìn thấu ảo ảnh của thời gian, để sống trọn vẹn, tỉnh thức và bình an giữa dòng đời sinh diệt.
Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
– Khải Tuệ Quang –
#PhatGiaoNguyenThuy#Theravada#ViDieuPhap#Abhidhamma#Vipassana#ThienMinhSat#SatNaTam#CittaVithi#TriTuePhatGiao#ChanhNiem#ThoiGian#VoThuong#Anicca
See less
