CHƯƠNG VI: VŨ TRỤ HỌC PHẬT GIÁO
1. Cakka-vāḷa: Hệ Thống Thế Giới
Aggañña Sutta (DN 27) và Abhidhamma mô tả vũ trụ gồm vô số hệ thống thế giới (cakka-vāḷa).
Cấu trúc một thế giới:
Trung tâm: Núi Tu-di (Sineru/Meru)
Cao 84.000 do-tuần
Rộng 84.000 do-tuần ở đỉnh
Được làm từ bốn báu: vàng, bạc, lưu ly, pha lê
Xung quanh núi Tu-di:
Bảy dãy núi vàng (satta hemavanta)
Bảy biển nội hải
Bốn châu lớn:
Pūbbavideha (Đông Thắng Thần Châu): Phương đông
Aparagoyāna (Tây Ngưu Hóa Châu): Phương tây
Uttarakuru (Bắc Câu Lô Châu): Phương bắc – nơi phước đức nhất nhưng không thể tu đạo
Jambudīpa (Nam Thiệm Bộ Châu): Phương nam – nơi con người sinh sống, duy nhất có Phật pháp
Dưới đất:
Tầng địa ngục (niraya)
Cõi ngạ quỷ (peta-loka)
Trên không:
Cõi trời dục giới (từ Tứ Thiên Vương đến Tha Hóa Tự Tại)
Cõi sắc giới Phạm thiên
Cõi vô sắc giới (không có vị trí không gian)
2. Đại Kiếp và Chu Kỳ Vũ Trụ
Aggañña Sutta và các chú giải mô tả chu kỳ thành-trụ-hoại-không của thế giới.
Bốn giai đoạn của một đại kiếp (mahā-kappa):
1. Vivatta-kappa (Thành kiếp – 20 trung kiếp): Thế giới hình thành
Gió lớn tụ họp tạo đĩa gió (vāyomaṇḍala)
Nước tụ lại tạo đĩa nước (apomaṇḍala)
Núi Tu-di và các châu lục hình thành
Chúng sinh từ Ābhassara thiên giáng xuống
2. Vivattaṭṭhāyi-kappa (Trụ kiếp – 20 trung kiếp): Thế giới tồn tại ổn định
Chúng sinh sống và chết theo nghiệp
Phật có thể xuất hiện trong thời kỳ này
Tuổi thọ con người thay đổi từ 10 năm đến 84.000 năm
3. Saṃvatta-kappa (Hoại kiếp – 20 trung kiếp): Thế giới hoại diệt
Địa ngục trống rỗng trước
Người và động vật chết dần
Lửa hoặc nước hoặc gió phá hủy thế giới
Lửa phá hủy đến Ābhassara (cứ 7 lần)
Nước phá hủy đến Subhakiṇha (lần thứ
Gió phá hủy đến Vehapphala (lần thứ 64)
4. Saṃvaṭṭaṭṭhāyi-kappa (Không kiếp – 20 trung kiếp): Không gian trống rỗng
Một mahā-kappa = 4 × 20 = 80 asaṅkhyeyya-kappa (trung kiếp vô số)
Cūḷakammavibhaṅga Sutta cho biết con người có thể sống từ 10 năm (thời kỳ tối tăm) đến 84.000 năm (thời kỳ hoàng kim).
Hiện tại, theo truyền thống, chúng ta đang sống trong thời kỳ giảm kiếp (hīna-yuga) – tuổi thọ trung bình đang giảm xuống. Đức Phật xuất hiện khi tuổi thọ khoảng 100 năm. (Chính là Phật Thích Ca – Đây Vẫn Còn Là Thời Kỳ Của Phật Thích Ca Vì Chánh Pháp Vẫn Còn Ở Thế Gian ) – Phật Di Lặc Sẽ Không Xuất Hiện Ở Kiếp Trái Đất Hiện Tại Mà Ở Một Kiếp Trái Đất Mới Khi Chánh Pháp Đã Hoàn Toàn Biến Mất Và Tuổi Thọ Con Người Chỉ Còn 10 Năm
3. Tam Thiên Đại Thiên Thế Giới
Aṅguttara Nikāya (AN 1.227-228) đề cập đến phạm vi mà Đức Phật có thể thấy biết:
Tiểu thiên thế giới (cūḷanika-lokadhātu):
1.000 hệ thống thế giới
Từ địa ngục đến Phạm thiên
Trung thiên thế giới (majjhimika-lokadhātu):
1.000 × 1.000 = 1.000.000 thế giới
Đại thiên thế giới (mahā-lokadhātu):
1.000 × 1.000 × 1.000 = 1.000.000.000 thế giới
Đây là phạm vi mà một Đức Phật có thể giáo hóa
Asaṅkhyeyya: Vô số thế giới như vậy tồn tại trong vũ trụ. Trong Mahāpadāna Sutta (DN 14), Đức Phật nói đã có vô số vị Phật xuất hiện trong quá khứ, mỗi vị trong một thế giới khác nhau hoặc trong cùng thế giới này vào các thời kỳ khác nhau.
CHƯƠNG VII: MỘT SỐ VẤN ĐỀ TRIẾT HỌC SÂU SẮC
1. Tái Sinh Không Có Linh Hồn: Nghịch Lý Hay Logic?
Đây là câu hỏi quan trọng nhất trong giáo lý về luân hồi. Nếu không có “linh hồn” (attā) thường hằng, thì ai tái sinh? Milindapañha (Vấn đáp Milinda) trình bày câu trả lời xuất sắc:
Vua Milinda hỏi Ngài Nāgasena: “Nếu không có ngã, ai tái sinh?”
Ngài đáp: “Tên của đại vương là gì?”
“Milinda.”
“Milinda này có phải là tóc không?”
“Không, thưa ngài.”
“Có phải là móng tay, răng, da, thịt, xương, tủy, hay thức không?”
“Không, thưa ngài.”
“Vậy ngoài những thứ đó ra, có ‘Milinda’ nào khác không?”
“Không có, thưa ngài.”
“Như vậy, ‘Milinda’ chỉ là một cái tên quy ước cho tổng hợp của nhiều yếu tố. Tương tự, không có ‘chúng sinh’ nào tái sinh, chỉ có luồng năm uẩn liên tục theo nhân quả nghiệp lực.”
Ngài Nāgasena tiếp tục với ví dụ nổi tiếng về ngọn đèn:
“Thưa đại vương, nếu có người thắp đèn ban đêm, ngọn đèn có cháy suốt đêm không?”
“Có, thưa ngài.”
“Ngọn lửa lúc canh đầu có phải là ngọn lửa lúc canh giữa không?”
“Không phải, thưa ngài.”
“Ngọn lửa lúc canh giữa có phải là ngọn lửa lúc canh cuối không?”
“Không phải, thưa ngài.”
“Vậy có phải lúc canh đầu là một ngọn đèn, canh giữa là ngọn đèn khác, canh cuối lại là ngọn đèn khác nữa?”
“Không, thưa ngài. Ánh sáng suốt đêm do cùng một ngọn đèn.”
“Đúng vậy! Tương tự, chuỗi các pháp (dhamma-santati) nối tiếp nhau. Một pháp sinh khởi, một pháp diệt tận. Chúng nối tiếp nhau không trước không sau. Do đó đạt đến thức cuối cùng (của kiếp này) không phải là cùng (thức), cũng không phải khác (với thức đầu kiếp sau).”
Visuddhimagga bổ sung thêm ví dụ về tiếng vọng và con dấu:
Tiếng vọng không phải là tiếng gốc, cũng không phải khác hẳn
Con dấu khắc lên sáp: hình ảnh không phải từ con dấu chuyển sang, nhưng cũng do con dấu mà có
2. Patisandhi-viññāṇa: Thức Tái Sinh Là Gì?
Mahātaṇhāsaṅkhaya Sutta (MN 38) ghi lại câu chuyện Tỷ-kheo Sāti có tà kiến cho rằng có một “viññāṇa” (thức) chạy lang thang qua các kiếp, không thay đổi.
Đức Phật nghiêm khắc quở trách: “Này kẻ ngu si! Ta đã nói pháp nhiều cách, và luôn luôn nói thức sinh khởi do duyên . Không có duyên, thức không sinh khởi.”
Paṭisandhi-viññāṇa (thức tái sinh) theo Abhidhamma:
Là một vipāka-citta (quả tâm) – quả của nghiệp
Là tâm đầu tiên của kiếp mới, nối liền với cuti-citta (tâm tử) của kiếp cũ
Không mang ký ức từ kiếp trước (ký ức thuộc về saññā – tưởng, không phải viññāṇa)
Chỉ mang “bản chất” do nghiệp quyết định
Ngài Ledi Sayadaw giải thích: “Giống như khi bạn ngủ say không mơ, không có ký ức gì về thời gian ngủ. Nhưng khi tỉnh dậy, bạn vẫn là ‘bạn’ với cùng xu hướng tâm lý, cùng bản chất. Tương tự, paṭisandhi-viññāṇa không mang ký ức nhưng mang xu hướng nghiệp (kamma-vāsanā).”
3. Dị Thục và Phi Dị Thục: Quả Báo Có Công Bằng Không?
Culakammavibhanga Sutta (MN 135) cho thấy có bốn trường hợp dường như nghịch lý:
Người làm ác nhưng được sinh cảnh tốt
Người làm ác và được sinh cảnh xấu
Người làm thiện nhưng được sinh cảnh xấu
Người làm thiện và được sinh cảnh tốt
Đức Phật giải thích:
Trường hợp 1: Người làm ác NHƯNG có thiện nghiệp mạnh trong quá khứ chín quả trước
Trường hợp 3: Người làm thiện NHƯNG có ác nghiệp mạnh trong quá khứ chín quả trước
Điều này cho thấy:
Nghiệp có thể trì hoãn quả báo
Nhiều nghiệp cùng tồn tại, chờ duyên chín quả
Nặng nhất chín trước, gần chết nhất chín trước, quen nhất chín trước, rồi mới đến nghiệp tích lũy
Loñaphala Sutta (AN 3.99) dạy về tương đối của quả báo:
Cùng một ác nghiệp, người ít tu thiện → quả nặng
Người nhiều tu thiện → quả nhẹ hoặc trì hoãn
Ngài Buddhaghosa ví dụ: “Một hạt muối bỏ vào chén nước → mặn không uống được. Cùng hạt muối bỏ vào sông Hằng → không ảnh hưởng. Ác nghiệp như hạt muối, thiện nghiệp như nước trong sông.”
4. Pubbenivāsānussati-ñāṇa: Nhớ Kiếp Trước Có Thật Không?
Abhiññā (thắng trí) bao gồm sáu loại, trong đó có pubbenivāsānussati-ñāṇa (túc mạng minh – trí nhớ kiếp trước).
Mahāsīhanāda Sutta (MN 12) ghi lại Đức Phật tự thuật:
“Này các Tỷ-kheo, Ta nhớ lại nhiều đời sống quá khứ, tức là một đời, hai đời, ba đời, bốn đời, năm đời, mười đời… trăm ngàn đời, trong vô lượng hoại kiếp, trong vô lượng thành kiếp, trong vô lượng hoại và thành kiếp: ‘Tại chỗ kia, ta có tên như thế này, dòng họ như thế này, giai cấp như thế này, ăn uống như thế này, thọ khổ lạc như thế này, tuổi thọ đến mức như thế này. Sau khi chết tại chỗ kia, ta sinh ra tại chỗ nọ…'”
Cơ chế theo Abhidhamma:
Cần tứ thiền làm nền tảng
Từ tứ thiền, hướng tâm về quá khứ
Quán bhavaṅga-citta (tâm hữu phần) của các kiếp trước
Bhavaṅga lưu giữ “dữ liệu” từ paṭisandhi-citta
Ngài Pa-Auk Sayadaw dạy phương pháp cụ thể :
Chứng đạt tứ thiền trên hơi thở
Phát triển điệu thần (abhiññā-pāda)
Quán thấy tâm-sắc của kiếp hiện tại
Quán cuti-paṭisandhi (tâm tử-tâm sinh) ngược về quá khứ
Thấy từng kiếp một cách rõ ràng
Lưu ý quan trọng: Ngài Mahasi Sayadaw và Ngài Ajahn Chah đều cảnh báo không nên quá chú trọng vào nhớ kiếp trước:
Dễ sinh kiêu mạn nếu thấy kiếp trước cao quý
Dễ sinh thất vọng nếu thấy kiếp trước thấp kém
Lãng phí thời gian vì không giúp đoạn phiền não
Mục tiêu tu tập là Niết-bàn, không phải thỏa mãn tò mò
Ngài Ajahn Chah nói: “Biết kiếp trước như đi bảo tàng xem đồ cổ. Thú vị nhưng không giúp gì cho việc giải thoát. Quan trọng là thấy rõ vô thường, khổ, vô ngã NGAY LÚC NÀY.”
5. Cutūpapāta-ñāṇa: Thiên Nhãn Thấy Nghiệp Báo
Cutūpapāta-ñāṇa (tử sinh trí) là khả năng thấy chúng sinh chết và tái sinh ở đâu.
Mahāsīhanāda Sutta (MN 12) mô tả:
“Với thiên nhãn thanh tịnh siêu nhân, Ta thấy sự sống và chết của chúng sinh. Ta biết rõ rằng các chúng sinh, người hạ liệt, kẻ cao quý, người đẹp đẽ, kẻ thô xấu, người may mắn, kẻ bất hạnh đều do hạnh nghiệp của họ.”
Cơ chế:
Cần tứ thiền và rūpa-kammaṭṭhāna (thiền định về sắc pháp)
Phát triển dibba-cakkhu (thiên nhãn)
Thấy cuti-citta (tâm tử) của chúng sinh
Thấy paṭisandhi-citta (tâm sinh) ở cõi mới
Thấy kamma (nghiệp) là nguyên nhân
Ví dụ trong kinh:
Pāyāsi Sutta (DN 23) ghi lại Ngài Kumāra Kassapa chứng minh tái sinh cho trưởng giả Pāyāsi:
Ngài dùng phép thần thông bay lên không
Chỉ cho ông thấy cõi trời
Giải thích tại sao người phàm không thấy được
Lūḷudāyi Sutta (AN 3.130) kể về một Tỷ-kheo thấy:
Một người giàu có chết sinh vào địa ngục (vì keo kiệt)
Một người nghèo chết sinh vào trời (vì bố thí ít của nhưng với tâm thanh tịnh)
6. Paṭiccasamuppāda: Mười Hai Nhân Duyên Xuyên Suốt Ba Đời
Paṭiccasamuppāda (Duyên Khởi) là trung tâm của Phật giáo, giải thích tại sao có luân hồi và làm thế nào thoát ra.
Mahānidāna Sutta (DN 15) trình bày 12 chi duyên khởi:
Avijjā (Vô minh) ← Kiếp quá khứ
Saṅkhārā (Hành) ← Kiếp quá khứ
Viññāṇa (Thức) ← Kiếp hiện tại: paṭisandhi
Nāma-rūpa (Danh-sắc)
Saḷāyatana (Sáu xứ)
Phassa (Xúc)
Vedanā (Thọ)
Taṇhā (Ái)
Upādāna (Thủ)
Bhava (Hữu)
Jāti (Sinh) ← Kiếp vị lai
Jarā-maraṇa (Già-chết) ← Kiếp vị lai
Công thức cốt lõi:
“Imasmiṃ sati, idaṃ hoti; imass’uppādā, idaṃ uppajjati. Imasmiṃ asati, idaṃ na hoti; imassa nirodhā, idaṃ nirujjhati.”
“Cái này có, cái kia có; cái này sinh, cái kia sinh. Cái này không có, cái kia không có; cái này diệt, cái kia diệt.”
Phân tích ba đời:
Quá khứ (atīta):
Avijjā (Vô minh): Không hiểu Tứ Thánh Đế
Saṅkhārā (Hành): Tạo nghiệp thiện/ác do vô minh
Hiện tại (paccuppanna):
Viññāṇa: Thức kết sinh (paṭisandhi-viññāṇa)
Nāma-rūpa: Danh và sắc phát triển
Saḷāyatana: Sáu căn hình thành
Phassa: Tiếp xúc với đối tượng
Vedanā: Thọ sinh khởi (lạc, khổ, bất khổ bất lạc)
[Đến đây có thể đứt mạch nếu có tuệ]
Taṇhā: Khát ái (muốn có, muốn hưởng, muốn không có)
Upādāna: Chấp thủ (dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ, ngã thủ)
Bhava: Hữu – nghiệp mới được tạo
Vị lai (anāgata):
Jāti: Sinh vào cõi mới
Jarā-maraṇa: Già chết trong kiếp mới
Sāriputta Sutta (SN 12.67) giải thích:
“Từ vô minh làm duyên, hành sinh khởi… Như vậy là toàn bộ khổ uẩn này sinh khởi. Nhưng với sự đoạn diệt không còn dư tàn của vô minh, hành diệt… Như vậy là toàn bộ khổ uẩn này được đoạn diệt.”
Ngài Buddhaghosa trong Visuddhimagga chia 20 cách để quán Duyên Khởi, trong đó:
Xuôi : Từ vô minh đến già chết – thấy sinh khởi khổ
Ngược (paṭiloma): Từ già chết ngược về vô minh – thấy diệt khổ
Xuôi-ngược : Kết hợp cả hai
7. Vedanā: Chìa Khóa Đứt Vòng Luân Hồi
Trong 12 chi duyên khởi, vedanā → taṇhā là điểm ngắt (niyyānika) quan trọng nhất.
Sallatha Sutta (SN 36.6) dạy:
“Khi thọ lạc sinh khởi, người phàm phu hoan hỷ, vui thích, reo mừng. Khi thọ khổ sinh khởi, người phàm phu sầu muộn, than vãn, khóc lóc, đấm ngực, rơi vào mê loạn. Như vậy, người phàm phu chịu hai mũi tên: một mũi tên về thân, một mũi tên về tâm.”
“Nhưng bậc Thánh, khi thọ lạc sinh khởi, không hoan hỷ, không reo mừng; khi thọ khổ sinh khởi, không sầu muộn, không than vãn. Như vậy, bậc Thánh chỉ chịu một mũi tên: mũi tên về thân, không có mũi tên về tâm.”
Cơ chế:
Phàm phu: Vedanā → Taṇhā (tự động, vô minh)
Hành giả có chánh niệm: Vedanā → Chánh niệm → Không taṇhā → Đứt mạch
Satipaṭṭhāna Sutta nhấn mạnh vedanānupassanā (quán thọ):
“Khi cảm giác lạc thọ, vị ấy biết rõ: ‘Tôi đang cảm giác lạc thọ.’ Khi cảm giác khổ thọ, vị ấy biết rõ: ‘Tôi đang cảm giác khổ thọ.’ Khi cảm giác bất khổ bất lạc thọ, vị ấy biết rõ: ‘Tôi đang cảm giác bất khổ bất lạc thọ.'”
Ngài S.N. Goenka phát triển phương pháp Vipassana tập trung vào quán thọ:
Quét (scan) toàn thân từ đầu đến chân
Quan sát mọi cảm giác với tâm bình đẳng (upekkhā)
Thấy rõ cảm giác là anicca (vô thường), không dính mắc
Đứt mạch vedanā-taṇhā
Ngài Mahasi Sayadaw cũng nhấn mạnh: “Trong tu tập minh sát, phải quán sát vedanā rất kỹ. Đây là chiến trường quyết định giữa taṇhā và paññā (tuệ). Nếu có tuệ, thấy vedanā là vô thường, khổ, vô ngã → không sinh taṇhā. Nếu không có tuệ, vedanā ngay lập tức biến thành taṇhā.”
CHƯƠNG VIII: LỜI DẠY CỦA CÁC BẬC THÁNH TĂNG ĐƯƠNG ĐẠI
1. Ngài Mahasi Sayadaw (1904-1982)
Ngài là một trong những bậc thiền sư vĩ đại nhất thế kỷ 20, người hồi phục phương pháp Satipaṭṭhāna Vipassanā thuần túy.
Về các cõi luân hồi, ngài dạy :
“Chúng sinh đang quay cuồng trong 31 cõi này từ vô thủy kiếp. Đã từng là vua trời Sakka vô số lần, đã từng là Mahā Brahmā vô số lần, cũng đã từng trong địa ngục vô số lần. Không có cõi nào mà ta chưa từng ở. Không có mối quan hệ nào mà ta chưa từng có – đã từng là cha mẹ, con cái, vợ chồng, anh em của tất cả chúng sinh.”
“Nhưng tất cả những điều đó đều là khổ. Ngay cả khi là Mahā Brahmā với thọ mạng một đại kiếp, cuối cùng cũng phải rơi xuống, có thể vào địa ngục. Chỉ có Niết-bàn là an toàn tuyệt đối.”
Về con đường thoát, ngài nhấn mạnh:
“Không cần phải chứng jhāna mới có thể chứng đạo quả. (khaṇika-samādhi – định sát-na) trong thiền Vipassanā là đủ. Quan trọng là thấy rõ sanh-diệt của năm uẩn, thấy rõ ba tướng vô thường, khổ, vô ngã.”
2. Ngài Pa-Auk Sayadaw (1934-2024)
Ngài là bậc thầy về Abhidhamma và thiền định samatha-vipassanā kết hợp.
Về cơ chế tái sinh, ngài giảng :
“Paṭisandhi-citta (tâm kết sinh) là quả của kamma. Nó sinh khởi NGAY LẬP TỨC sau cuti-citta (tâm tử), không có khoảng trống dù một sát-na. Giống như khi quả cân này hạ xuống, đầu kia ngay lập tức nhấc lên. Không có ‘ai’ di chuyển, chỉ có luồng nhân quả.”
“Nếu muốn hiểu rõ cơ chế này, hành giả phải thực hành đến tầng cao: chứng tứ thiền, quán nāma-rūpa (danh-sắc), thấy rõ từng cuti-paṭisandhi của mình qua nhiều kiếp. Đó là Dhamma mà mắt thấy được (sandiṭṭhika), không phải tin suông.”
3. Ngài Ajahn Chah (1918-1992)
Ngài là bậc đạo sư thiền rừng (Kammaṭṭhāna) Thailand, nổi tiếng với lối dạy giản dị, sâu sắc.
Về luân hồi, ngài dạy:
“Người ta hỏi tôi: ‘Thưa sư phụ, có tái sinh không?’ Tôi nói: ‘Tại sao phải lo tái sinh kiếp sau? Tái sinh đang xảy ra NGAY BÂY GIỜ! Mỗi khi tham sinh khởi, đó là tái sinh vào cõi ngạ quỷ. Mỗi khi sân sinh khởi, đó là tái sinh vào địa ngục. Mỗi khi si sinh khởi, đó là tái sinh vào súc sinh. Tái sinh không phải chỉ sau khi chết, mà là từng sát-na trong cuộc sống này.'”
“Nếu bạn hiểu được điều này, bạn sẽ thấy rằng giải thoát cũng ở ngay đây. Khi tham diệt, khi sân diệt, khi si diệt – đó là Niết-bàn ngay lúc này.”
Về tu tập, ngài dạy:
“Đừng cố gắng trở thành Phật, trở thành A-la-hán. Chỉ cần LÀ ngay nơi bạn đứng. Đứng với chánh niệm, với tuệ. Thấy rõ mọi thứ đang sinh diệt. Đừng chạy theo quá khứ, đừng mơ ước tương lai. Chỉ có hiện tại này thôi. Và trong hiện tại này, nếu bạn buông xả được, đó là Niết-bàn.”
4. Ngài Buddhadāsa Bhikkhu (1906-1993)
Ngài là học giả và thiền sư Thailand, người đề xuất Niết-bàn ngay trong kiếp này.
Về cõi địa ngục, ngài giải thích:
“Địa ngục không nhất thiết phải là nơi chốn sau khi chết. Địa ngục là trạng thái tâm bị đốt cháy bởi tham, sân, si. Khi tâm bạn bị khổ đau, đó là địa ngục. Khi tâm bạn thanh thản, đó là thiên đàng. Cả hai đều ở trong tâm.”
Tuy nhiên, ngài cũng không phủ nhận giáo lý truyền thống về 31 cõi:
“Tam Tạng dạy về 31 cõi là sự thật. Nhưng quan trọng hơn là hiểu ý nghĩa tâm lý và tu tập của nó. Đừng chỉ tin một cách mù quáng, cũng đừng phủ nhận một cách ngạo mạn. Hãy thực hành và tự mình kiểm chứng.”
5. Ngài Ajahn Mun (1870-1949)
Ngài được xem là cha đẻ của truyền thống thiền rừng Thai Lan hiện đại.
Trong Autobiography of a Forest Monk, ngài kể lại nhiều kinh nghiệm thần bí:
“Tôi đã gặp gỡ nhiều vị Phạm thiên, nhiều vị A-na-hàm trong Tịnh Cư thiên. Họ xuống để nghe pháp, để hỏi han. Tôi cũng thấy nhiều ngạ quỷ, nhiều chúng sinh trong địa ngục. Đây không phải tưởng tượng. Khi tâm thanh tịnh đến một mức độ nhất định, các cõi này hiện ra rõ ràng.”
“Nhưng quan trọng nhất không phải là thấy các cõi. Quan trọng là thấy rõ vô thường, khổ, vô ngã. Thấy rõ rằng dù ở cõi nào, nếu còn chấp thủ thì vẫn là khổ. Chỉ có Niết-bàn là không khổ.”
6. Ngài Ledi Sayadaw (1846-1923)
Ngài là học giả Abhidhamma vĩ đại, người đã viết nhiều tác phẩm quan trọng.
Trong The Manuals of Buddhism, ngài viết:
“Nghiệp và quả báo hoạt động với độ chính xác tuyệt đối. Không có gì ngẫu nhiên trong vũ trụ này. Mỗi việc xảy ra đều có nguyên nhân. Nghiệp là ngân hàng của chúng sinh – gửi thiện, nhận lại thiện; gửi ác, nhận lại ác.”
“Nhưng nghiệp không phải định mệnh. Nghiệp CŨ tạo hoàn cảnh, nhưng nghiệp MỚI có thể thay đổi tương lai. Đó là lý do tại sao phải tu tập – tạo nghiệp mới tốt hơn, cuối cùng là đoạn tận nghiệp.”
——
KẾT LUẬN
1. Ý Nghĩa Tu Tập Của Giáo Lý 31 Cõi
Giáo lý về các cõi luân hồi không phải để thỏa mãn trí tò mò về vũ trụ. Ý nghĩa thực sự là:
A. Saṃvega (Tâm Chấn Động)
Khi thấy rõ rằng không có cõi nào an toàn, không có cõi nào vĩnh cửu, tâm chấn động sinh khởi. Đó là động lực mạnh mẽ cho xuất ly.
Ví dụ: Thái tử Siddhattha chứng kiến bốn cảnh tượng (già, bệnh, chết, Sa-môn) đã sinh tâm saṃvega mãnh liệt, dẫn đến quyết định xuất gia tầm đạo.
B. Pasāda (Tịnh Tín)
Khi hiểu rõ giáo lý về nghiệp báo và tái sinh theo logic nhân quả nghiêm ngặt, tịnh tín vào Tam Bảo phát sinh:
Phật: Đấng Toàn Giác thấy rõ tất cả cõi
Pháp: Giáo pháp giải thích chính xác thực tại
Tăng: Các bậc Thánh đã thoát khỏi luân hồi
C. Hiri-Ottappa (Tàm Quý)
Hirī (tàm – xấu hổ với ác) và ottappa (quý – sợ hãi quả ác) là hai vị hộ pháp (dhamma-pāla) bảo vệ thế gian.
Apaṇṇaka Sutta (MN 60) dạy rằng ngay cả khi chưa chứng ngộ, người tin nghiệp báo sẽ:
Tránh ác vì sợ quả báo
Làm thiện vì mong quả lành
Ít nhất được an toàn trong luân hồi
Đức Phật dạy: “Nếu có tái sinh và nghiệp báo (như Ta dạy), người làm thiện được lợi cả hai đời. Nếu không có tái sinh (như số người cho), người làm thiện vẫn được khen ngợi ở đời này. Vậy người trí nên chọn con đường an toàn.”
D. Vīriya (Tinh Tấn)
Thấy rõ luân hồi là khổ → sinh viriya-sambojjhaṅga (tinh tấn giác chi):
Không trì hoãn tu tập
Không mãn nguyện với phước báo tạm thời
Quyết tâm chứng đạt Niết-bàn
Appamāda Sutta (AN 10.15): “Này các Tỷ-kheo, hãy sống không phóng dật (appamādena). Đây là lời dạy của Ta.”
2. Quan Hệ Giữa Các Cõi Với Tứ Thánh Đế
Mahāsatipaṭṭhāna Sutta giải thích Tứ Thánh Đế trong mối liên hệ với luân hồi:
1. Dukkha-sacca (Khổ Đế)
Jāti pi dukkhā: Sinh là khổ
Jarā pi dukkhā: Già là khổ
Vyādhi pi dukkhā: Bệnh là khổ
Maraṇaṃ pi dukkhaṃ: Chết là khổ
Saṅkhārā pi dukkhā: Mọi pháp hữu vi đều khổ
31 cõi đều nằm trong khổ đế. Ngay cả Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ với 84.000 đại kiếp cũng là khổ vì vô thường.
2. Samudaya-sacca (Tập Đế)
Taṇhā (khát ái) là gốc rễ tái sinh
Ba loại taṇhā:
Kāma-taṇhā: Ái dục
Bhava-taṇhā: Ái hữu – muốn tồn tại
Vibhava-taṇhā: Ái phi hữu – muốn không tồn tại
Taṇhā kết hợp với nghiệp → tái sinh vào 31 cõi.
3. Nirodha-sacca (Diệt Đế)
Diệt tận taṇhā → không còn tái sinh
Nibbāna siêu việt tất cả 31 cõi
Đây là mục tiêu tối hậu
4. Magga-sacca (Đạo Đế)
Tám Chi Thánh Đạo là con đường duy nhất thoát khỏi 31 cõi
Không phải cầu nguyện, không phải nghi lễ
Chỉ có tu tập Giới-Định-Tuệ
Dhammacakkappavattana Sutta khẳng định: “Này các Tỷ-kheo, có hai cực đoan này mà người xuất gia không nên thực hành theo. Thế nào là hai?
-Sự đam mê trong các dục lạc: Là thấp hèn, thô thiển, phàm phu, không xứng đáng bậc Thánh, không liên hệ đến mục đích (giải thoát).
-Sự tự hành khổ mình: Là đau khổ, không xứng đáng bậc Thánh, không liên hệ đến mục đích.
Này các Tỷ-kheo, tránh xa hai cực đoan này, có Con đường Trung đạo (Majjhima Patipada) mà Như Lai đã chứng ngộ, con đường đem lại pháp nhãn, đem lại tri kiến, đưa đến an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn.
Và này các Tỷ-kheo, thế nào là con đường Trung đạo mà Như Lai đã chứng ngộ, con đường đem lại pháp nhãn, đem lại tri kiến, đưa đến an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn? Đó chính là Thánh đạo Tám ngành này.”
3. Tái Sinh: Khoa Học Hay Tín Ngưỡng?
Đây là câu hỏi mà nhiều người hiện đại đặt ra. Phật giáo Theravāda trả lời:
A. Không Phải “Tin Suông”
Kālāma Sutta (AN 3.65) – bài kinh nổi tiếng về tự do tư tưởng:
“Này các Kālāma, các ngươi đừng tin vì nghe đồn, đừng tin vì truyền thống, đừng tin vì được nhiều người nói, đừng tin vì ghi trong kinh điển, đừng tin vì logic suy luận, đừng tin vì suy diễn, đừng tin vì suy xét về lý do, đừng tin vì phù hợp với quan điểm của mình, đừng tin vì người nói có vẻ đáng tin, đừng tin vì Sa-môn là bậc thầy của ta.”
“Khi nào các ngươi TỰ BIẾT: ‘Những pháp này là bất thiện, những pháp này đáng khiển trách, những pháp này bị người trí chê bai, những pháp này khi thực hiện và thực hành đưa đến không lợi ích và khổ đau’, thời các ngươi hãy từ bỏ chúng.”
Điều này có nghĩa: Kiểm chứng được phần nào, hãy tin phần đó. Phần chưa kiểm chứng được, giữ thái độ cởi mở, tiếp tục tu tập.
B. Các Bằng Chứng Gián Tiếp
Ngài Nyanatiloka trong Buddhist Dictionary liệt kê:
1. Logic nhân quả nghiêm ngặt
Không ai sinh ra bằng nhau về trí tuệ, tướng mạo, hoàn cảnh
Nếu tất cả bắt đầu từ con số không, sự khác biệt này không giải thích được
Nghiệp kiếp trước là giải thích hợp lý nhất
2. Trẻ em thần đồng
Mozart soạn nhạc từ 5 tuổi
Các thần đồng toán học, cờ vua
Không thể giải thích chỉ bằng di truyền
3. Nhớ kiếp trước tự phát
Trường hợp của Ian Stevenson (đại học Virginia) nghiên cứu hơn 3.000 ca
Trẻ em nhớ chi tiết kiếp trước, có thể kiểm chứng
Đặc biệt nhiều ở Ấn Độ, Thailand, Myanmar
4. Kinh nghiệm cận tử (NDE)
Nhiều người “chết” rồi sống lại mô tả các cảnh tương tự Tam Tạng
Ánh sáng, gặp người đã mất, xem lại cuộc đời
Tuy chưa phải bằng chứng tuyệt đối, nhưng phù hợp với giáo lý
5. Thiền định trực nhận
Các thiền sư như Ngài Pa-Auk Sayadaw, Ajahn Mun
Thấy trực tiếp cuti-paṭisandhi của mình qua nhiều kiếp
Có thể tái lập bởi bất kỳ ai tu đúng phương pháp
C. Thái Độ Trung Đạo
Đức Phật trong Apaṇṇaka Sutta (MN 60) dạy:
Nếu có tái sinh → làm thiện được lợi cả hai đời
Nếu không có tái sinh → làm thiện vẫn được khen ngợi đời này
Vậy người trí chọn làm thiện
Ngài Buddhadāsa nhấn mạnh: “Dù tin hay không tin tái sinh, đều phải tu tập để thoát khỏi khổ đau. Người không tin tái sinh có thể hiểu ‘tái sinh’ là tái sinh từng sát-na trong kiếp này. Người tin có thể hiểu theo nghĩa đen. Cả hai đều dẫn đến cùng con đường tu tập.”
4. Thông Điệp Cuối Cùng Của Đức Phật
Mahāparinibbāna Sutta (DN 16) ghi lại lời dạy cuối cùng của Đức Phật:
“Vayadhammā saṅkhārā, appamādena sampādetha.”
“Các pháp hữu vi là vô thường, hãy tinh tấn không phóng dật mà hoàn thành đạo nghiệp.”
Đây là tóm tắt toàn bộ giáo pháp:
Saṅkhārā (hữu vi pháp) = Tất cả 31 cõi
Vayadhammā (vô thường) = Không cõi nào vĩnh cửu
Appamāda (không phóng dật) = Tinh tấn tu tập
Sampādetha (hoàn thành) = Chứng đạt Niết-bàn
Giáo lý về 31 cõi luân hồi trong Phật giáo Theravāda không phải là thần học hay triết học trừu tượng. Đó là bản đồ thực tại được Đức Phật và các bậc A-la-hán vẽ ra qua tuệ trực nhận (abhiññā).
Ba điều quan trọng cần ghi nhớ:
1. Luân hồi là khổ
Dù ở cõi nào, nếu còn trong 31 cõi là còn trong khổ
Ngay cả Mahā Brahmā, Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ cũng vậy
Chỉ có Niết-bàn là thoát khỏi khổ hoàn toàn
2. Nghiệp là của riêng mỗi người
Không ai có thể cứu bạn ngoài chính bạn
Không Phật, Trời, Thần nào có thể xóa nghiệp bạn
“Attā hi attano nātho” – Mình là chỗ nương tựa của mình (Dhp 160)
3. Con đường đã được chỉ rõ
Tứ Thánh Đế là nền tảng
Tám Chi Thánh Đạo là phương pháp
Tứ Niệm Xứ là tu tập cốt lõi
Mọi người đều có thể chứng đạt nếu tu tập đúng đắn
Lời cuối từ Dhammapada (verse 183-185):
“Sabbapāpassa akaraṇaṃ – Không làm mọi điều ác
Kusalassa upasampadā – Thực hiện các điều thiện
Sacittapariyodapanaṃ – Thanh tịnh hóa tâm ý
Etaṃ buddhāna sāsanaṃ – Đó là lời dạy của chư Phật”
“Khantī paramaṃ tapo tītikkhā – Nhẫn nhục là khổ hạnh tối thượng
Nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā – Niết-bàn là tối thượng, chư Phật nói
Na hi pabbajito parūpaghātī – Người xuất gia không làm hại người
Samaṇo hoti paraṃ viheṭhayanto – Làm khổ người không phải Sa-môn”
“Anupavādo anupaghāto – Không nói xấu, không làm hại
Pātimokkhe ca saṃvaro – Phòng hộ trong giới bổn
Mattaññutā ca bhattasmiṃ – Biết đủ trong vật thực
Pantañca sayanāsanaṃ – Chỗ ở thanh vắng
Adhicitte ca āyogo – Chuyên tâm vào thiền định
Etaṃ buddhāna sāsanaṃ – Đó là lời dạy của chư Phật”
Hồi hướng công đức:
Idaṃ me ñātinaṃ hotu, sukhitā hontu ñātayo.
Mong công đức này được hồi hướng đến tất cả chúng sinh. Cầu mong tất cả chúng sinh sớm thoát khỏi vòng luân hồi, chứng đạt Niết-bàn an lạc tối thượng.
Sādhu! Sādhu! Sādhu!
Namo Buddhāya
– Khải Tuệ Quang –
