LỜI MỞ ĐẦU
Giáo lý về các cõi luân hồi (bhava) và vòng sinh tử luân chuyển (saṃsāra) là nền tảng của thế giới quan Phật giáo, đặc biệt trong truyền thống Theravāda – tông phái bảo tồn nguyên vẹn nhất giáo pháp từ Đức Phật Thích Ca. Không giống như nhiều quan niệm triết học về vũ trụ, giáo lý Phật giáo về các cõi không phải là phỏng đoán siêu hình học mà là kết quả của trí tuệ thấu triệt (abhiññā) mà Đức Phật và các bậc A-la-hán đã chứng ngộ.
Bài khảo luận này sẽ trình bày một cách có hệ thống về cấu trúc các cõi luân hồi, cơ chế nghiệp lực (kamma) chi phối sự tái sinh, và ý nghĩa tu tập hướng đến giải thoát khỏi mọi cõi. Chúng ta sẽ dựa vào các kinh văn chính yếu trong Tam Tạng Pāli, các chú giải truyền thống như Visuddhimagga của Ngài Buddhaghosa, cùng với lời dạy của các bậc đạo sư Theravāda đương đại như Ngài Mahasi Sayadaw, Ngài Ajahn Chah, và Ngài Pa-Auk Sayadaw.
CHƯƠNG I : NỀN TẢNG LÝ LUẬN
1. Saṃsāra – Vòng Luân Hồi Không Khởi Điểm
Đức Phật dạy trong Anamatagga Saṃyutta (SN 15) rằng vòng luân hồi là “anamatagga” – không có khởi điểm có thể nhận biết được. Điều này không có nghĩa là vũ trụ không có nguồn gốc theo nghĩa tuyệt đối, mà là vì vô minh (avijjā) và ái dục (taṇhā) đã che lấp tâm thức chúng sinh qua vô lượng kiếp, không thể tìm ra điểm bắt đầu của quá trình này.
Trong Assu Sutta (Kinh Nước Mắt), Đức Phật dạy: “Này các Tỷ-kheo, vòng luân hồi này không có khởi điểm có thể nhận biết được. Không thể tìm thấy điểm khởi đầu của những chúng sinh bị vô minh che lấp, bị khát ái trói buộc, đang chạy và lang thang trong saṃsāra. Nước mắt mà các ngươi đã khóc và đổ ra trong suốt thời gian dài này, khi gặp cái gì không thích và phải xa lìa cái gì thích, còn nhiều hơn nước trong bốn đại dương.”
Hình ảnh này không chỉ là văn học tượng trưng mà là một phép tính toán để chúng ta thấu triệt: khổ đau trong luân hồi là vô tận trừ phi có trí tuệ để thoát ra. Ngài Buddhaghosa trong Visuddhimagga giải thích rằng ba nhân tố duy trì luân hồi là:
Avijjā (Vô minh) – không hiểu biết Tứ Thánh Đế
Taṇhā (Khát ái) – khao khát tồn tại
Kamma (Nghiệp) – hành động có chủ ý
2. Tam Giới (Ti-bhava) – Ba Lãnh Vực Hiện Hữu
Theo Abhidhamma Piṭaka và Vibhaṅga, toàn bộ cõi luân hồi được phân chia thành ba giới lớn:
A. Kāma-loka (Dục giới): Gồm 11 cõi nơi chúng sinh còn bị chi phối bởi năm dục trần (kāma-guṇa). Đây là nơi nghiệp thiện và bất thiện (kusala-akusala kamma) tạo quả báo trực tiếp.
B. Rūpa-loka (Sắc giới): Gồm 16 cõi thiên được sinh ra do thành tựu thiền jhāna. Chúng sinh ở đây có sắc thân tinh tế nhưng không còn dính mắc dục trần thô thiển.
C. Arūpa-loka (Vô sắc giới): Gồm 4 cõi cao nhất trong luân hồi, nơi chúng sinh chỉ còn tâm thức không còn sắc thân, do chứng đạt các định vô sắc.
Điều quan trọng cần hiểu là cả ba giới này đều nằm trong saṃsāra, đều là vô thường (anicca), khổ (dukkha), và vô ngã (anattā). Ngài Mahasi Sayadaw nhấn mạnh: “Ngay cả cõi Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ – cao nhất trong 31 cõi – vẫn là khổ vì nó vô thường, khi nghiệp kiệt quả thì phải đọa lạc.”
CHƯƠNG II: CẤU TRÚC CHI TIẾT 31 CÕI LUÂN HỒI
I. DỤC GIỚI (KĀMA-LOKA) – 11 CÕI
Dục giới là nơi đa số chúng sinh luân hồi, đặc trưng bởi kinh nghiệm qua năm giác quan và dính mắc vào năm dục trần: sắc, thanh, hương, vị, xúc.
A. BỐN ÁC ĐẠO (APĀYA)
1. Địa Ngục (Niraya/Naraka)
Theo Devadūta Sutta (MN 130) và Bālapaṇḍita Sutta (MN 129), địa ngục không phải là nơi trừng phạt vĩnh cửu mà là quả báo tạm thời của các nghiệp ác nặng. Tam Tạng Pāli mô tả nhiều loại địa ngục:
Avīci (Vô Gián Địa Ngục): Nơi khổ đau tột cùng không gián đoạn, dành cho những người phạm ngũ nghịch trọng tội như giết cha mẹ, giết A-la-hán, phá hòa hợp Tăng, làm thân Phật chảy máu
Mahāraurava: Địa ngục của tiếng kêu khóc lớn
Saṃjīva: Địa ngục hồi sinh – chúng sinh chết rồi lại sống để tiếp tục chịu khổ
Đức Phật dạy trong Kokālika Sutta (SN 6.10) về thời gian ở địa ngục qua ví dụ: Một xe bò chở đầy hạt mè, cứ 100 năm lấy ra một hạt, khi nào hết hạt mè thì chưa hết một kiếp ở địa ngục Abbuda. Và có địa ngục còn dài hơn gấp nhiều lần.
Cơ chế tái sinh vào địa ngục theo Abhidhamma: Khi người có nghiệp ác nặng sắp mệnh chung, tâm thức họ sẽ hiện khởi “nimitta” (hình tướng) của nghiệp ác hoặc nơi chốn địa ngục. Nếu không có thiện nghiệp mạnh can thiệp, tâm tử (cuti-citta) sẽ nối liền với tâm sinh (paṭisandhi-citta) trong địa ngục.
2. Ngạ Quỷ (Peta-loka)
Tirokudda Sutta (Khp 7) và các câu chuyện trong Petavatthu mô tả chi tiết cõi ngạ quỷ. Đây là cõi của những chúng sinh:
Bị đói khát triền miên vì nghiệp xan tham, keo kiệt
Có hình thù xấu xí do nghiệp sân hận, đố kỵ
Bị ràng buộc bởi chấp thủ tài sản, người thân
Ngài Buddhaghosa phân loại ngạ quỷ thành nhiều loại: ngạ quỷ ăn phẩn (gūthāsaya), ngạ quỷ ăn đàm (khela), ngạ quỷ ăn máu (lohita), v.v. Điều đặc biệt là ngạ quỷ có thể nhận được công đức hồi hướng từ người còn sống, như Đức Phật dạy trong Dakkhiṇāvibhaṅga Sutta (MN 142).
3. Súc Sinh (Tiracchāna-yoni)
Cõi súc sinh bao gồm tất cả động vật từ vi sinh vật đến voi, từ côn trùng đến cá voi. Kukkuravatika Sutta (MN 57) giải thích rõ: nghiệp làm súc sinh chủ yếu do tâm si mê, như người bắt chước cách sống của chó hay bò mà không hiểu lý do.
Đặc điểm của cõi súc sinh:
Si mê chiếm ưu thế: Súc sinh bị bản năng chi phối, khó tu tập
Yếu hơn về mặt tâm thức: Không đủ trí lực để hiểu pháp
Sợ hãi và khổ đau: Bị săn bắt, làm việc nặng nhọc
Tuy nhiên Tam Tạng cũng ghi nhận có một số súc sinh có phước đức như con voi Pāricchattaka của vua Kosala, có khả năng nghe pháp và tích lũy thiện nghiệp.
4. A-tu-la (Asura)
Trong truyền thống Theravāda, A-tu-la không phải là một cõi riêng biệt mà được xem như một nhóm chúng sinh trong cõi ngạ quỷ hoặc cõi trời thấp. Sakkapañha Sutta (DN 21) đề cập đến các cuộc chiến giữa chư thiên với A-tu-la.
A-tu-la được đặc trưng bởi:
Tính ganh đua, đố kỵ: Luôn ghen tị với thần thiên
Hiếu chiến: Thường xuyên gây chiến tranh
Kiêu ngạo: Tự cao tự đại
B. BẢY THIỆN CẢNH TRONG DỤC GIỚI
5. Loài Người (Manussa-loka)
Đây là cõi quan trọng nhất để tu tập giải thoát. Cūḷakammavibhaṅga Sutta (MN 135) giải thích rằng tái sinh làm người do các nghiệp thiện trung bình kết hợp với các điều kiện đặc thù.
Ưu điểm của cõi người theo Đức Phật dạy:
Khả năng phân biệt thiện ác: Con người có lý trí mạnh hơn
Kinh nghiệm cả khổ lẫn vui: Tạo động lực tìm cầu giải thoát
Có thể gặp được Phật pháp: Chỉ ở cõi người mới có Tam Bảo xuất hiện
Có thể chứng đạt các thánh quả: Từ Tu-đà-hoàn đến A-la-hán
Ratthapāla Sutta (MN 82) mô tả bốn điều tóm lược về cõi người: già, bệnh, mất của cải, không ai che chở. Chính những khổ đau này thúc đẩy tâm xuất ly.
Đức Phật dụ dù trong Chiggaḷa Sutta (SN 56.48): Tái sinh làm người khó như một con rùa mù nổi lên từ đáy biển, 100 năm một lần, luồn đầu qua một cái ách gỗ trôi nổi trên mặt biển. Điều này nhấn mạnh sự quý giá của kiếp người.
6-11. Sáu Cõi Trời Dục Giới (Kāma-sagga)
Sáu cõi trời này vẫn thuộc dục giới vì chư thiên còn hưởng thụ năm dục trần, tuy tinh tế hơn nhiều so với cõi người.
6. Cātummahārājika (Tứ Thiên Vương)
Cõi trời thấp nhất, nơi bốn vị Thiên Vương hộ trì Phật pháp cư ngụ. Theo Āṭānāṭiya Sutta (DN 32), bốn vị này là:
Dhataraṭṭha (Trì Quốc): Cai quản phương Đông
Virūḷhaka (Tăng Trưởng): Cai quản phương Nam
Virūpakkha (Quảng Mục): Cai quản phương Tây
Vessavaṇa (Đa Văn): Cai quản phương Bắc
Thọ mạng: 500 thiên niên (1 ngày trời = 50 năm người)
7. Tāvatiṃsa (Đao Lợi)
Cõi trời nơi đế thích Sakka cai quản, có 33 vị thiên chủ. Đây là nơi Đức Phật thăng lên thuyết Abhidhamma cho mẹ là Ma-ha Ma-da.
Cūḷataṇhāsaṅkhaya Sutta (MN 37) mô tả Sakka đã chứng quả Tu-đà-hoàn. Đặc điểm của cõi này:
Cung điện rộng lớn 1.000 do-tuần
Công viên Nandanavana với hoa Pāricchattaka
Tâu điện chúng thiên tập họp
Thọ mạng: 1.000 thiên niên (1 ngày trời = 100 năm người)
8. Yāma (Dạ Ma)
Cõi trời không còn ánh sáng mặt trời mặt trăng, chư thiên tự phát quang minh. Tên Yāma có nghĩa là “không còn khổ đau thô thiển”.
Thọ mạng: 2.000 thiên niên (1 ngày trời = 200 năm người)
9. Tusita (Đâu Suất)
Cõi trời đặc biệt nơi các Bồ-tát trú ngụ trước khi giáng sinh làm Phật. Hiện tại, Bồ-tát Metteyya (Di-lặc) đang cư ngụ tại đây.
Ghaṭīkāra Sutta (MN 81) đề cập đến Tusita như cõi của sự hài lòng (santuṭṭhi). Chư thiên ở đây ít dính mắc dục lạc hơn các cõi trời thấp hơn.
Thọ mạng: 4.000 thiên niên (1 ngày trời = 400 năm người)
10. Nimmānaratī (Hóa Lạc)
Chư thiên có khả năng biến hóa các đối tượng ngũ trần để thỏa mãn. Mức độ phước đức và thần thông cao hơn các cõi dưới.
Thọ mạng: 8.000 thiên niên (1 ngày trời = 800 năm người)
11. Paranimmitavasavattī (Tha Hóa Tự Tại)
Cõi trời cao nhất trong dục giới. Tên có nghĩa là “chư thiên có quyền tự tại trên vật do người khác hóa ra”. Mara (Ma vương) thống lãnh cõi này, biểu trưng cho chấp thủ tinh tế nhất trong dục giới.
Māra Saṃyutta (SN 4) ghi lại nhiều lần Ma vương cố gắng cản trở Đức Phật và các đệ tử. Việc Ma vương ở cõi trời cao nhất dục giới cho thấy: ngay cả khi có phước đức lớn, nếu còn chấp ngã thì vẫn là chướng ngại giải thoát.
Thọ mạng: 16.000 thiên niên (1 ngày trời = 1.600 năm người)
II. SẮC GIỚI (RŪPA-LOKA) – 16 CÕI
Sắc giới được sinh ra do thành tựu thiền jhāna, nơi chúng sinh có sắc thân tinh tế nhưng không còn dính mắc ngũ dục. Mahāvedalla Sutta (MN 43) giải thích rõ về cơ chế tái sinh vào sắc giới.
A. Sơ Thiền Địa (Paṭhama-jhāna-bhūmi) – 3 Cõi
12. Brahmā Pārisajja (Phạm Chúng Thiên)
Cõi thấp nhất trong sắc giới, sinh ra từ sơ thiền nhưng chưa thuần thục. Các Phạm thiên ở đây là thị tùng của Đại Phạm thiên.
Thọ mạng: 1/3 đại kiếp
13. Brahmā Purohita (Phạm Phụ Thiên)
Cõi của các vị Phạm thiên thừa tướng, thọ mạng dài hơn và quyền năng cao hơn.
Thọ mạng: 1/2 đại kiếp
14. Mahā Brahmā (Đại Phạm Thiên)
Trong Brahmajāla Sutta (DN 1), Đức Phật đã làm sáng tỏ sự mê lầm của Mahā Brahmā. Do sinh ra đầu tiên sau khi một thế giới hoại diệt, rồi thấy các chúng sinh khác sinh ra sau, Mahā Brahmā tự cho mình là đấng tạo hóa. Đây là ví dụ điển hình về tà kiến thường kiến (sassata-diṭṭhi).
Đức Phật dạy rằng Mahā Brahmā tuy có thọ mạng và phước đức lớn, nhưng vẫn là chúng sinh phàm phu chưa giải thoát, vẫn phải tái sinh và chịu khổ khi nghiệp hết.
Kevaddha Sutta (DN 11) ghi lại câu chuyện Mahā Brahmā không thể trả lời câu hỏi của một Tỷ-kheo và phải khuyên vị ấy hỏi Đức Phật.
Thọ mạng: 1 đại kiếp
B. Nhị Thiền Địa (Dutiya-jhāna-bhūmi) – 3 Cõi
15. Parittābha (Thiểu Quang Thiên)
16. Appamāṇābha (Vô Lượng Quang Thiên)
17. Ābhassara (Quang Âm Thiên)
Ba cõi này sinh ra từ nhị thiền, đặc trưng bởi ánh sáng phát xuất từ thân. Trong Aggañña Sutta (DN 27), Đức Phật dạy rằng khi thế giới mới hình thành, các chúng sinh từ Ābhassara giáng xuống, sau đó dần dần thoái hóa thành loài người do tham ái.
Thọ mạng: 2-8 đại kiếp
C. Tam Thiền Địa (Tatiya-jhāna-bhūmi) – 3 Cõi
18. Parittasubha (Thiểu Tịnh Thiên)
19. Appamāṇasubha (Vô Lượng Tịnh Thiên)
20. Subhakiṇha (Biến Tịnh Thiên)
Sinh ra từ tam thiền, các Phạm thiên này hưởng thụ hỷ lạc cao độ (sukha). Ngài Pa-Auk Sayadaw giải thích rằng “subha” (tịnh) ở đây chỉ sự thanh tịnh của tâm khỏi tầm và tứ.
Thọ mạng: 16-64 đại kiếp
D. Tứ Thiền Địa (Catuttha-jhāna-bhūmi) – 7 Cõi
21. Vehapphala (Quả Thật Thiên)
22. Asaññasatta (Vô Tưởng Thiên)
Vehapphala là cõi Phạm thiên phàm phu chứng đạt tứ thiền. Asaññasatta là cõi đặc biệt cho những người chứng tứ thiền với tà kiến cho rằng diệt tưởng là Niết-bàn. Ở cõi này, sau khi tái sinh chỉ còn sắc thân không có tâm thức (chỉ có bhavaṅga-citta duy trì).
23-27. Suddhāvāsa (Năm Tịnh Cư Thiên)
Năm cõi này cực kỳ đặc biệt – chỉ dành cho các bậc A-na-hàm (Bất Lai). Một khi tái sinh vào đây, họ sẽ chứng A-la-hán và Niết-bàn ngay tại đó, không bao giờ tái sinh xuống cõi thấp hơn nữa.
23. Avīha (Vô Nhiệt Thiên): Không còn nóng bức phiền não
24. Atappa (Vô Nhiệt Thiên): Không còn nung nấu bởi khổ
25. Sudassa (Thiện Kiến Thiên): Thấy rõ pháp
26. Sudassī (Thiện Hiện Thiên): Hiển bày thiện pháp
27. Akaniṭṭha (Sắc Cứu Cánh Thiên): Cao nhất trong sắc giới
Aṅguttara Nikāya (AN 4.123-126) giải thích năm loại A-na-hàm tái sinh vào Tịnh Cư:
Antarā-parinibbāyī: Niết-bàn giữa chừng thọ mạng
Upahacca-parinibbāyī: Niết-bàn sau khi qua nửa thọ mạng
Asaṅkhāra-parinibbāyī: Niết-bàn không cần nỗ lực nhiều
Sasaṅkhāra-parinibbāyī: Niết-bàn sau khi nỗ lực
Uddhaṃsota-akaniṭṭhagāmī: Thượng lưu, tiến đến Akaniṭṭha
Ngài Ajahn Mun, một trong những bậc đại sư Thái Lan, từng thuật lại trong tự truyện rằng ngài đã gặp gỡ nhiều vị A-na-hàm trong Tịnh Cư thiên qua thiền định.
Thọ mạng: 1.000-16.000 đại kiếp
III. VÔ SẮC GIỚI (ARŪPA-LOKA) – 4 CÕI
Vô sắc giới là những cõi chỉ có tâm thức không có sắc thân, sinh ra do chứng đạt các thiền vô sắc. Arūpāyatana trong Abhidhamma phân tích chi tiết.
28. Ākāsānañcāyatana (Không Vô Biên Xứ)
Sinh ra từ định “Hư không vô biên”. Tâm thức quán chiếu hư không vô tận.
Thọ mạng: 20.000 đại kiếp
29. Viññāṇañcāyatana (Thức Vô Biên Xứ)
Sinh ra từ định “Thức vô biên”. Tâm thức quán chiếu bản thân thức vô tận.
Thọ mạng: 40.000 đại kiếp
30. Ākiñcaññāyatana (Vô Sở Hữu Xứ)
Sinh ra từ định “Không có gì cả”. Tâm thức an trú trong trạng thái “không có một vật gì”.
Thọ mạng: 60.000 đại kiếp
31. Nevasaññā-nāsaññāyatana (Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ)
Cõi cao nhất trong 31 cõi. Tâm thức ở trạng thái vi tế nhất – không thể nói là có tưởng, cũng không thể nói là không có tưởng.
Trong Brahmajāla Sutta, Đức Phật chỉ ra rằng một số hành giả chứng định này và cho đây là Niết-bàn, tạo thành tà kiến “uddhambhāgiya-saññoga” (thượng phần kiết sử).
Cơ chế tái sinh đặc biệt: Khi nghiệp kiệt quả ở cõi này, do tâm thức cực kỳ vi tế nên khi tái sinh thường đọa vào ác đạo – đây là điều nguy hiểm của thiền định không có tuệ.
Thọ mạng: 84.000 đại kiếp
Ngài Mahasi Sayadaw cảnh báo: “Nhiều người tưởng thiền định cao là giải thoát. Nhưng ngay cả Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ – thọ mạng 84.000 đại kiếp – vẫn là khổ vì cuối cùng phải tái sinh, thường là vào ác đạo. Chỉ có tuệ minh sát thấu suốt vô thường, khổ, vô ngã mới dẫn đến giải thoát.”
CHƯƠNG III: CƠ CHẾ NGHIỆP LỰC VÀ TÁI SINH
I. Bốn Loại Nghiệp (Kamma)
Theo Mahākammavibhaṅga Sutta (MN 136) và Cūḷakammavibhaṅga Sutta (MN 135), nghiệp được phân loại theo nhiều cách khác nhau. Đây là nền tảng để hiểu tại sao chúng sinh tái sinh vào các cõi khác nhau.
A. Phân Loại Theo Quả Báo
1. Garuka-kamma (Trọng nghiệp)
Là nghiệp nặng nhất, chín quả trước tiên. Bao gồm:
Trọng ác nghiệp (5 vô gián nghiệp – ānantariya-kamma):
Giết mẹ
Giết cha
Giết A-la-hán
Làm thân Phật chảy máu
Phá hòa hợp Tăng
Aṅgulimāla Sutta (MN 86) ghi lại câu chuyện Aṅgulimāla đã giết 999 người, nhưng vì gặp Đức Phật và chứng A-la-hán nên thoát khỏi địa ngục. Tuy nhiên, ông vẫn phải chịu quả báo nhẹ hơn – bị dân chúng ném đá trong kiếp này.
Trọng thiện nghiệp:
Thiền jhāna
Thiền vipassanā thấu đạt đạo quả
Giới đức trong Tịnh Cư
2. Āsanna-kamma (Cận tử nghiệp)
Là nghiệp được tạo hoặc được nhớ đến ngay trước lúc chết. Abhidhamma giải thích rằng trong khoảnh khắc cận tử, tâm thức sẽ nắm bắt một trong ba dấu hiệu:
Kamma (nghiệp): Hành động thiện hoặc ác
Kamma-nimitta (tướng nghiệp): Hình ảnh công cụ tạo nghiệp
Gati-nimitta (tướng sinh): Hình ảnh cõi sắp tái sinh
Đây là lý do tại sao trong truyền thống Theravāda rất chú trọng đến việc niệm Phật, tụng kinh cho người sắp mất để tạo thiện nghiệp cận tử.
Dhammapada Aṭṭhakathā kể về một đồ tể tên Cūḷa Ekasāṭaka, tuy sống đời bằng sát sinh nhưng vì nhớ đến một hành động bố thí nước trước khi chết nên được sinh vào Tāvatiṃsa thiên.
3. Āciṇṇa-kamma (Thường tập nghiệp)
Là nghiệp được lặp đi lặp lại thành quen. Visuddhimagga giải thích rằng thói quen tạo sức mạnh to lớn định hướng tái sinh.
Ví dụ điển hình là Citta gahapati trong Gilāna Sutta (SN 41.10) – vì suốt đời tu tập thiền định và bố thí, khi sắp chết dù bị bệnh nặng vẫn có định lực vững chắc.
4. Kaṭattā-kamma (Tích lũy nghiệp)
Là các nghiệp tích lũy khác không thuộc ba loại trên. Đây là kho tàng nghiệp khổng lồ từ vô số kiếp trước, chờ dịp và điều kiện để chín quả.
B. Phân Loại Theo Thời Gian Chín Quả
Theo Abhidhamma, nghiệp được phân loại theo thời gian đem lại quả báo:
1. Diṭṭhadhammavedanīya-kamma (Hiện pháp thọ nghiệp): Chín quả ngay trong kiếp này
2. Upapajjavedanīya-kamma (Sinh quả thọ nghiệp): Chín quả ở kiếp kế tiếp
3. Aparāpariyavedanīya-kamma (Hậu hậu thọ nghiệp): Chín quả ở các kiếp sau nữa
4. Ahosi-kamma (Vô hiệu nghiệp): Nghiệp không đủ điều kiện chín quả
Ngài Ledi Sayadaw giải thích trong The Manuals of Buddhism: “Giống như hạt giống, nghiệp cần đủ điều kiện mới nảy mầm. Thiện nghiệp cần có tin, tàm, quý; ác nghiệp phát sinh từ tham, sân, si. Nếu điều kiện không đủ, nghiệp sẽ là vô hiệu.”
C. Bốn Hạng Nghiệp Theo Sức Mạnh
Milindapañha (Vấn đáp Milinda) trình bày:
1. Garukapaccaya-kamma (Trọng nghiệp): Quả báo chắc chắn mạnh nhất
2. Bahula-kamma (Thường tập nghiệp): Do lặp lại nhiều lần
3. Āsanna-kamma (Cận tử nghiệp): Do gần lúc chết
4. Katattā-kamma (Tích lũy nghiệp): Các nghiệp thường
II. Paṭisandhi-Citta: Cơ Chế Tâm Tái Sinh
Đây là điểm cốt lõi của giáo lý Abhidhamma về tái sinh. Paṭisandhi nghĩa đen là “nối lại”, chỉ khoảnh khắc tâm thức nối liền kiếp này với kiếp sau.
Quá trình theo Abhidhamma:
Cuti-citta (Tâm tử): Tâm sát-na cuối cùng của kiếp hiện tại
Paṭisandhi-citta (Tâm kết sinh): Tâm sát-na đầu tiên của kiếp kế tiếp
Bhavaṅga-citta (Tâm hữu phần): Tâm duy trì suốt cuộc đời mới
Điểm quan trọng: KHÔNG CÓ “LINH HỒN” NÀO DI CHUYỂN. Chỉ có luồng tâm thức liên tục theo nhân quả. Đức Phật dạy trong Mahātaṇhāsaṅkhaya Sutta (MN 38) rằng quan niệm có một “viññāṇa” (thức) thường hằng chạy qua các kiếp là TÀ KIẾN nghiêm trọng.
Ngài Buddhaghosa ví dụ trong Visuddhimagga: “Giống như ánh sáng của ngọn đèn. Ngọn lửa sát-na này không phải là ngọn lửa sát-na trước, nhưng cũng không khác. Dầu và tim đèn là điều kiện cho lửa cháy liên tục. Tương tự, nghiệp là điều kiện cho luồng tâm thức liên tục qua các kiếp.”
19 loại Paṭisandhi-citta phân theo các cõi:
Địa ngục: 1 loại (akusala-vipāka citta)
Ngạ quỷ, Súc sinh, A-tu-la: 1 loại
Loài người thấp kém: 1 loại
Loài người bình thường: 8 loại (thiện quả tâm)
Sáu cõi trời dục giới: 8 loại thiện quả tâm cao hơn
Sắc giới: 5 loại rūpāvacara vipāka-citta (quả tâm thiền sắc)
Vô sắc giới: 4 loại arūpāvacara vipāka-citta (quả tâm thiền vô sắc)
III. Nghiệp Định và Nghiệp Bất Định
Aṅguttara Nikāya (AN 3.99) phân biệt:
Niyata-kamma (Định nghiệp): Nghiệp chắc chắn cho quả
Năm vô gián nghiệp → Chắc chắn địa ngục
Chứng đạt đạo quả → Chắc chắn giải thoát dần
Aniyata-kamma (Bất định nghiệp): Nghiệp có thể thay đổi quả báo tùy điều kiện
Lôñaphala Sutta (AN 3.99) dạy ví dụ nổi tiếng về hạt muối: Một hạt muối bỏ vào ly nước thì mặn không uống được; nhưng bỏ vào sông Hằng thì không ảnh hưởng gì. Tương tự, cùng một ác nghiệp:
Người ít tu thiện → Quả báo nặng
Người nhiều tu thiện → Quả báo nhẹ
Điều này KHÔNG có nghĩa nghiệp có thể xóa sạch, mà chỉ có thể làm nhẹ hoặc trì hoãn nếu tạo thiện nghiệp mạnh hơn.
IV. Các Nguyên Lý Nghiệp
Cūḷakammavibhaṅga Sutta (MN 135) trình bày chi tiết:
Sát sinh → Đoản mạng, nhiều bệnh tật
Trộm cắp → Nghèo khó, mất của
Tà dâm → Nhiều oán thù, vợ chồng bất hòa
Nói dối → Bị vu khống, bị lừa
Nói hai lưỡi → Bị bạn bè rời bỏ
Nói ác khẩu → Nghe lời khó chịu
Nói phù phiếm → Nói không ai tin
Tham lam → Dục vọng không thỏa mãn
Sân hận → Sợ hãi, căm thù
Tà kiến → Si mê, ngu dốt
Ngược lại:
Bất sát sinh → Trường thọ
Bố thí → Giàu có
Phạm hạnh → Ít thù oán
Nói thật → Được tín nhiệm
Nói hòa hợp → Quyến thuộc hòa hợp
Nói lời nhu hòa → Nghe lời dễ chịu
Nói lời hữu ích → Lời nói có giá trị
Không tham → Nguyện cầu thành tựu
Từ bi → An ổn, không sợ
Chánh kiến → Trí tuệ
CHƯƠNG IV: TÁI SINH VÀ TÂM THỨC LIÊN TỤC
I. Các Giai Đoạn Của Một Kiếp Sống
Abhidhamma phân tích một kiếp sống thành bốn giai đoạn:
1. Paṭisandhi-khaṇa (Sát-na kết sinh): Tâm sát-na đầu tiên nối liền với kiếp trước
2. Bhavaṅga-kālа (Thời kỳ hữu phần): Tâm duy trì suốt cuộc đời
Bhavaṅga-citta là “tâm nền” (life-continuum), chảy không ngừng khi không có nhận thức tích cực
Khi ngủ say không mơ → chỉ có bhavaṅga
Khi tâm không hoạt động → bhavaṅga
3. Maraṇāsanna-kālа (Thời kỳ cận tử): Giai đoạn sắp chết, các dấu hiệu (nimitta) xuất hiện
4. Cuti-khaṇa (Sát-na tử): Tâm sát-na cuối cùng
Ngài Pa-Auk Sayadaw giải thích: “Paṭisandhi-citta, bhavaṅga-citta, và cuti-citta của một kiếp sống đều có cùng một đối tượng (ārammaṇa), đều là quả của cùng một nghiệp. Chúng giống như ba điểm khác nhau của một đường thẳng.”
II. Antarābhava – Trung Ấm: Có Hay Không?
Đây là một trong những vấn đề tranh luận trong Phật giáo. Truyền thống Theravāda dựa vào Tam Tạng Pāli khẳng định KHÔNG CÓ TRUNG ẤM.
Lý do:
Kathāvatthu (Luận về các Tranh Điểm) của Ngài Moggaliputta Tissa bác bỏ quan niệm trung ấm. Ngài lập luận:
Trong Tam Tạng Pāli không có từ “antarābhava”
Paṭisandhi-citta khởi sinh ngay lập tức sau cuti-citta, không có khoảng trống
Giáo lý về 31 cõi không bao gồm trạng thái trung gian nào
Visuddhimagga khẳng định: “Cuti-citta và paṭisandhi-citta nối tiếp nhau như hai đầu cân nâng lên hạ xuống đồng thời, không có khoảnh khắc ngắt quãng.”
Tuy nhiên, cần lưu ý: Milindapañha và một số văn bản sau có đề cập đến “gandhabba” (hương ấm) như một yếu tố cần thiết cho thọ thai. Nhưng các học giả Theravāda hiện đại như Ngài Nyanatiloka giải thích rằng “gandhabba” ở đây chỉ đơn thuần là paṭisandhi-viññāṇa (thức kết sinh), không phải một thực thể trung gian.
III. Thọ Thai Trong Lòng Mẹ
Mahātaṇhāsaṅkhaya Sutta (MN 38) mô tả ba điều kiện cần thiết cho thọ thai:
Cha mẹ giao hợp
Mẹ đang trong thời kỳ rụng trứng
Gandhabba (tức paṭisandhi-viññāṇa) xuất hiện
Gabbhāvakkanti Sutta và Abhidhamma mô tả quá trình:
Tuần 1: Kalala (ổ thai) – hỗn hợp tinh trùng, trứng, và paṭisandhi-citta
Tuần 2: Abbuda (mảng thai)
Tuần 3: Pesi (khối thịt)
Tuần 4: Ghana (khối cứng)
Tuần 5-11: Các chi tiết phát triển
Ngài Buddhaghosa trong Visuddhimagga giải thích rằng trong ba loại tử cung (saṃsedaja – sinh từ ẩm độ, aṇḍaja – sinh từ trứng, jalābuja – sinh từ thai), chỉ có jalābuja mới có quá trình phức tạp này.
IV. Các Loại Tái Sinh Đặc Biệt
A. Opapātika-yoni (Hóa sinh)
Là loại tái sinh không qua thai tạng, xuất hiện hoàn chỉnh ngay lập tức:
Tất cả chúng sinh trong địa ngục, ngạ quỷ
Tất cả chư thiên
Một số súc sinh (như rồng, kim sí điểu)
Sắc giới và vô sắc giới
B. Aṭṭhavidha-paṭisandhi (8 loại tái sinh của bậc Thánh)
Các bậc Thánh tái sinh theo nguyên lý đặc biệt:
Tu-đà-hoàn: Tối đa 7 lần nữa giữa trời và người
Nhất Lai: Chỉ một lần nữa đến cõi người
A-na-hàm: Không trở lại dục giới, sinh vào Tịnh Cư
A-la-hán: Không tái sinh
C. Acchariya-abbhūtadhamma (Pháp kỳ diệu về Bồ-tát)
Acchariyabbhutadhamma Sutta (MN 123) mô tả 32 điều kỳ diệu khi Bồ-tát giáng sinh:
Đại địa chấn động
Ánh sáng vô lượng chiếu khắp thế giới
Bồ-tát ra khỏi bụng mẹ với chánh niệm
Bồ-tát đi bảy bước và tuyên bố: “Ta là bậc nhất trên đời”
CHƯƠNG V: THOÁT KHỎI LUÂN HỒI – CON ĐƯỜNG GIẢI THOÁT
I. Niết-bàn – Siêu Việt Tất Cả Các Cõi
Nibbāna (Pāli) hoặc Nirvāṇa (Sanskrit) là trạng thái siêu việt tất cả 31 cõi luân hồi. Đức Phật định nghĩa trong Udāna:
“Này các Tỷ-kheo, có một cảnh giới mà ở đó không có đất, không có nước, không có lửa, không có gió; không phải cõi Không Vô Biên Xứ, không phải cõi Thức Vô Biên Xứ, không phải cõi Vô Sở Hữu Xứ, không phải cõi Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ; không phải cõi đời này, không phải cõi đời khác, không phải cả hai mặt trời mặt trăng. Này các Tỷ-kheo, Ta nói ở đó không có đến, không có đi, không có trú, không có mất, không có sanh. Không an trú, không di chuyển, không có sở duyên. Chính cái đó là sự đoạn tận khổ đau.” (Ud 8.1)
Hai Loại Niết-bàn:
1. Sa-upādisesa-nibbāna (Hữu dư y Niết-bàn): Niết-bàn còn dư y
Chứng đạt khi A-la-hán còn sống
Năm uẩn còn tồn tại nhưng không còn tạo nghiệp mới
Vẫn có cảm giác thân thể, nhưng không còn chấp thủ
Đức Xá-lợi-phất khi chứng A-la-hán nói trong Ānanda Sutta (SN 22.89): “Này hiền giả, trước đây khi còn là phàm phu, có khổ sinh khởi do năm uẩn, và có hỷ lạc sinh khởi do năm uẩn. Nhưng nay, dù năm uẩn còn vận hành, Ta không còn thấy ‘Ta’ trong năm uẩn nữa. Đó là sự khác biệt.”
2. An-upādisesa-nibbāna (Vô dư y Niết-bàn): Niết-bàn không còn dư y
Đạt được khi A-la-hán mệnh chung (Parinibbāna)
Năm uẩn hoàn toàn diệt tận
Không còn tái sinh, không còn khổ đau
Mahāparinibbāna Sutta (DN 16) mô tả Parinibbāna của Đức Phật:
“Khi Thế Tôn nhập diệt, cùng lúc với sự nhập diệt, đại địa chấn động, ghê rợn, lông tóc dựng ngược. Tiếng trống trên trời vang dội.”
Ngài Ānanda hỏi: “Kỳ diệu thay, bạch Thế Tôn! Thế Tôn nhập diệt an tịnh như thế!”
Đức Phật trước khi nhập diệt dạy: “Này các Tỷ-kheo, nay Ta nhắc nhở các người: ‘Các pháp hữu vi là vô thường, hãy tinh tấn chánh niệm mà hoàn thành đạo nghiệp.’ Đó là lời dạy cuối cùng của Như Lai.”
II. Bốn Thánh Đạo, Bốn Thánh Quả
Con đường thoát khỏi luân hồi được Đức Phật chia thành bốn tầng (catumagga) và bốn quả (catuso phalāni):
A. Sotāpanna (Tu-đà-hoàn – Dòng Nhập)
Mahānāma Sutta (SN 55.37) định nghĩa Tu-đà-hoàn qua bốn yếu tố bất hoại tín (cattāro sotāpattiyaṅgā):
Tin Phật bất động (Buddhе aveccappasāda)
Tin Pháp bất động (Dhammе aveccappasāda)
Tin Tăng bất động (Saṅghe aveccappasāda)
Giới đức thanh tịnh (ariya-kantehi sīlehi)
Ba kiết sử đoạn trừ (saṃyojana):
Sakkāya-diṭṭhi (Thân kiến): Không còn chấp “tôi” trong năm uẩn
Vicikicchā (Nghi ngờ): Không còn nghi ngờ Tam Bảo và nghiệp báo
Sīlabbata-parāmāsa (Giới cấm thủ): Không còn chấp nghi lễ và giới luật sai lầm có thể giải thoát
Ngài Mahasi Sayadaw giải thích: “Tu-đà-hoàn đã thấy Niết-bàn lần đầu tiên qua tuệ minh sát. Họ không còn nghi ngờ về con đường. Như người thấy con đường dẫn đến thành phố, dù chưa đến nơi nhưng chắc chắn sẽ đến.”
Số kiếp còn lại: Tối đa 7 kiếp giữa trời và người.
B. Sakadāgāmī (Nhất Lai – Một Lần Trở Lại)
Ngoài ba kiết sử trên, vị Nhất Lai đã làm nhẹ (không đoạn sạch) hai kiết sử:
Kāma-rāga (Dục tham): Dục vọng giảm rất nhiều
Paṭigha (Sân hận): Sân giận gần như không còn
Trong Aṅguttara Nikāya, Đức Phật dạy rằng Nhất Lai còn giống như chiếc xích bị rỉ sét, sắp đứt nhưng chưa đứt hẳn.
Số kiếp còn lại: Chỉ một lần nữa đến cõi người rồi chứng A-la-hán.
C. Anāgāmī (A-na-hàm – Bất Lai)
Vị A-na-hàm đã đoạn sạch năm hạ phần kiết sử (orambhāgiya-saṃyojana):
Ba kiết sử của Tu-đà-hoàn
Dục tham (kāma-rāga)
Sân hận (paṭigha)
Puggalapaññatti giải thích: Vị A-na-hàm tái sinh vào Tịnh Cư thiên (Suddhāvāsa) và chứng A-la-hán ngay tại đó, không bao giờ trở lại dục giới.
Đức Phật dạy rằng có năm loại A-na-hàm tùy vào tốc độ chứng đạt Parinibbāna trong Tịnh Cư:
Antarā-parinibbāyī: Parinibbāna giữa chừng thọ mạng
Upahacca-parinibbāyī: Parinibbāna sau nửa thọ mạng
Asaṅkhāra-parinibbāyī: Parinibbāna không cần nhiều nỗ lực
Sasaṅkhāra-parinibbāyī: Parinibbāna sau khi nỗ lực
Uddhaṃsota-akaniṭṭhagāmī: Thượng lưu đến Akaniṭṭha
D. Arahant (A-la-hán – Ứng Cúng)
Vị A-la-hán đã đoạn trừ hoàn toàn mười kiết sử, bao gồm năm thượng phần kiết sử (uddhambhāgiya-saṃyojana):
Rūpa-rāga (Sắc tham): Khao khát sinh vào sắc giới
Arūpa-rāga (Vô sắc tham): Khao khát sinh vào vô sắc giới
Māna (Mạn): Tâm tự cao, so sánh
Uddhacca (Trạo cử): Tâm bất an, dao động
Avijjā (Vô minh): Không biết Tứ Thánh Đế
Đặc điểm của A-la-hán theo Arahatta Sutta (AN 9.3):
Khīṇāsava: Hết lậu hoặc (không còn tham, sân, si)
Vusitaṃ brahmacariyaṃ: Phạm hạnh đã thành
Kataṃ karaṇīyaṃ: Những gì cần làm đã làm xong
Ohitabhāro: Đã đặt gánh nặng xuống
Anuppattasadattho: Đã đạt được mục đích của mình
Parikkhīṇabhavasaṃyojano: Đã dứt trừ kiết sử hữu
Sammadaññāvimutto: Hoàn toàn giải thoát do chánh trí
Trong Aṅguttara Nikāya (AN 3.32), Đức Phật dùng ví dụ cây Tala bị chặt rễ không thể mọc lại để mô tả A-la-hán: Nghiệp cũ còn quả báo nhưng không còn tạo nghiệp mới, sau khi mệnh chung sẽ không còn tái sinh nữa.
III. Tám Chi Thánh Đạo – Con Đường Thực Hành
Mahācattārīsaka Sutta (MN 117) và Dhammacakkappavattana Sutta (SN 56.11) trình bày chi tiết con đường thoát khỏi luân hồi qua Tám Chi Thánh Đạo (Ariya Aṭṭhaṅgika Magga), được chia thành ba nhóm:
A. Tuệ Học (Paññā-sikkhā)
1. Sammā-diṭṭhi (Chánh Kiến)
Là nền tảng của toàn bộ con đường. Mahācattārīsaka Sutta phân biệt hai cấp độ:
Chánh kiến thế gian (lokiya sammā-diṭṭhi):
Hiểu biết nghiệp báo: Có thiện, có ác; có quả của thiện ác
Tin vào tái sinh
Tin có cha mẹ (không giết được)
Tin có Sa-môn, Bà-la-môn chân chánh
Chánh kiến xuất thế gian (lokuttara sammā-diṭṭhi):
Hiểu thấu Tứ Thánh Đế
Thấy rõ vô thường, khổ, vô ngã
Trực nhận Niết-bàn
Ngài Buddhaghosa trong Visuddhimagga giải thích: “Chánh kiến như mắt của người đi đường. Không có chánh kiến, mọi công phu tu tập đều có thể đi lạc hướng.”
2. Sammā-saṅkappa (Chánh Tư Duy)
Ba loại chánh tư duy theo Saccavibhaṅga Sutta (MN 141):
Nekkhamma-saṅkappa: Tư duy xuất ly khỏi dục lạc
Abyāpāda-saṅkappa: Tư duy không sân hận
Avihiṃsā-saṅkappa: Tư duy không hại
Ngài Ajahn Chah dạy: “Chánh tư duy là việc tâm định hướng đúng đắn. Giống như người lái xe phải luôn điều khiển vô-lăng về đúng hướng. Nếu để tâm nghĩ lung tung, ta sẽ lạc vào rừng sâu của phiền não.”
B. Giới Học (Sīla-sikkhā)
3. Sammā-vācā (Chánh Ngữ)
Tránh bốn ác khẩu:
Musāvāda: Nói dối
Pisuṇā-vācā: Nói hai lưỡi
Pharusā-vācā: Nói lời thô ác
Samphappalāpa: Nói lời phù phiếm
Abhaya Sutta (MN 58) ghi lại Đức Phật dạy rằng Ngài chỉ nói những lời:
Chân thật (bhūta)
Có lợi ích (atthasaṃhita)
Đúng thời (kālavādī)
4. Sammā-kammanta (Chánh Nghiệp)
Tránh ba ác hạnh về thân:
Pāṇātipāta: Sát sinh
Adinnādāna: Trộm cắp
Kāmesu micchācāra: Tà dâm
Cunda Sutta (AN 10.176) giải thích rằng chánh nghiệp không chỉ là ngừng làm ác mà còn phải tích cực làm thiện: bảo vệ sinh mạng, bố thí, giữ phạm hạnh.
5. Sammā-ājīva (Chánh Mạng)
Theo Vaṇijjā Sutta (AN 5.177), năm nghề nghiệp cấm đối với cư sĩ Phật tử:
Buôn bán vũ khí
Buôn người (nô lệ)
Buôn thịt (chăn nuôi để giết mổ)
Buôn chất say (rượu, ma túy)
Buôn thuốc độc
Ngài Ledi Sayadaw nhấn mạnh: “Chánh mạng nghĩa là sinh kế trong sạch, không làm hại đến bất kỳ chúng sinh nào. Nếu kiếm sống bằng ác nghiệp, dù có tu tập Tứ Niệm Xứ, thiền định cũng khó tiến bộ vì căn bản đã không thanh tịnh.”
C. Định Học (Samādhi-sikkhā)
6. Sammā-vāyāma (Chánh Tinh Tấn)
Padhāna Sutta (AN 4.13) mô tả bốn loại chánh tinh tấn:
Saṃvara-padhāna: Tinh tấn phòng hộ, không để ác pháp chưa sinh được sinh
Pahāna-padhāna: Tinh tấn đoạn trừ, loại bỏ ác pháp đã sinh
Bhāvanā-padhāna: Tinh tấn tu tập, làm cho thiện pháp chưa sinh được sinh
Anurakkhaṇā-padhāna: Tinh tấn bảo trì, giữ gìn thiện pháp đã sinh
Đức Phật dạy trong Mahāsaccaka Sutta (MN 36): “Này các Tỷ-kheo, có hai thái cực cần tránh: một là đam mê dục lạc, hạ liệt, thô thiển; hai là tự hành khổ, đau khổ, không cao quý. Trung đạo mà Như Lai chứng ngộ tránh hai cực đoan này.”
Ngài Mahasi Sayadaw giải thích về cân bằng tinh tấn: “Như dây đàn, căng quá thì đứt, chùng quá thì không kêu. Tinh tấn cũng vậy – quá mức thì tâm trạo cử, quá yếu thì tâm hôn trầm. Cần biết cân bằng.”
7. Sammā-sati (Chánh Niệm)
Satipaṭṭhāna Sutta (MN 10, DN 22) là bài kinh quan trọng nhất về chánh niệm, trình bày Tứ Niệm Xứ (Cattāro Satipaṭṭhānā):
a) Kāyānupassanā (Quán thân):
Quán hơi thở vào ra (ānāpānasati)
Quán tư thế (bốn oai nghi)
Quán chánh tri (sampajañña)
Quán bất tịnh (32 thân phần)
Quán tứ đại (đất, nước, lửa, gió)
Quán chín giai đoạn của xác chết (navasivathika)
b) Vedanānupassanā (Quán thọ):
Thọ lạc, khổ, bất khổ bất lạc
Thuộc vật chất hoặc tinh thần
Thấy rõ sanh diệt của thọ
c) Cittānupassanā (Quán tâm):
Tâm có tham hoặc không tham
Tâm có sân hoặc không sân
Tâm có si hoặc không si
Tâm tán loạn hoặc định tĩnh
Tâm đại hành hoặc không đại hành
Tâm có thượng hoặc không thượng
Tâm định hoặc không định
Tâm giải thoát hoặc chưa giải thoát
d) Dhammānupassanā (Quán pháp):
Quán năm triền cái (nīvaraṇa)
Quán năm thủ uẩn (khandha)
Quán sáu nội ngoại xứ (āyatana)
Quán bảy giác chi (bojjhaṅga)
Quán Tứ Thánh Đế (ariya-sacca)
Đức Phật khẳng định trong Satipaṭṭhāna Sutta: “Này các Tỷ-kheo, đây là con đường độc nhất (ekāyano maggo) để thanh tịnh hóa chúng sinh, vượt khỏi sầu khổ, diệt trừ khổ ưu, đạt được chánh lý, chứng ngộ Niết-bàn, tức là Tứ Niệm Xứ.”
Ngài Mahasi Sayadaw lập phương pháp Vipassanā dựa vào Paṭṭhāna (Điều kiện Tương Quan) của Abhidhamma, nhấn mạnh quán sát hiện tượng nổi bật nhất (paccuppanna-dhamma) với ghi nhận liên tục: “phồng-xẹp”, “ngồi-chạm”, “nhìn-thấy”, “nghe-biết”…
Ngài Ajahn Chah dạy: “Chánh niệm như người canh gác. Nó không đi tìm kẻ trộm, chỉ đứng canh và biết khi kẻ trộm đến. Tương tự, chánh niệm không đuổi theo phiền não, chỉ biết rõ khi chúng khởi lên.”
8. Sammā-samādhi (Chánh Định)
Cūḷavedalla Sutta (MN 44) định nghĩa chánh định là bốn thiền jhāna:
Sơ thiền (paṭhama-jhāna):
Có tầm (vitakka), có tứ (vicāra)
Có h희 (pīti) và lạc (sukha) do ly dục sinh
Tâm nhất cảnh (ekaggatā)
Nhị thiền (dutiya-jhāna):
Không tầm, không tứ
Có hỷ và lạc do định sinh
Tâm trong sáng (sampasāda)
Tam thiền (tatiya-jhāna):
Xả hỷ, chỉ còn lạc
Chánh niệm, chánh tri
Thân cảm giác lạc
Tứ thiền (catuttha-jhāna):
Đoạn lạc, đoạn khổ
Xả niệm thanh tịnh
Không khổ không lạc
Visuddhimagga giải thích chi tiết 40 đề mục thiền định (kammaṭṭhāna):
10 Biến xứ (kasiṇa): đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, ánh sáng, hư không
10 Bất tịnh (asubha): xác phình, xác xanh, xác mủ, xác vỡ, xác rỉ máu, xác trùng ăn, xác rải rác, xác máu me, xác bộ xương, xác cháy
10 Tùy niệm (anussati): niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm Giới, niệm Thí, niệm Thiên, niệm Chết, niệm Thân, niệm Hơi thở, niệm Tịch tịnh
4 Vô lượng tâm (brahmavihāra): từ, bi, hỷ, xả
4 Vô sắc định (arūpa-jhāna)
1 Tưởng về đồ ăn bất tịnh (āhāre paṭikūlasaññā)
1 Phân tích về tứ đại (catudhātuvavatthāna)
Ngài Pa-Auk Sayadaw nhấn mạnh: “Thiền định samatha tạo ra tâm có sức mạnh, trong sáng, có thể làm nền tảng cho tuệ Vipassanā. Nhưng chỉ riêng định không thể cắt đứt phiền não. Cần kết hợp định và tuệ.”
IV. Vipassanā – Tuệ Minh Sát
Mahāsatipaṭṭhāna Sutta và Paṭisambhidāmagga trình bày con đường tuệ minh sát dẫn đến giải thoát.
A. Mười Sáu Giai Đoạn Tuệ Minh Sát
Theo Visuddhimagga, tuệ Vipassanā phát triển qua 16 giai đoạn (ñāṇa):
1. Nāma-rūpa-pariccheda-ñāṇa (Danh Sắc Phân Biệt Trí): Phân biệt rõ tâm và sắc
2. Paccaya-pariggaha-ñāṇa (Duyên Tùy Giác Trí): Thấy rõ quan hệ nhân quả giữa các pháp
3. Sammasana-ñāṇa (Tư Duy Trí): Suy xét ba tướng vô thường, khổ, vô ngã
4. Udayabbaya-ñāṇa (Sanh Diệt Tuệ Trí): Thấy rõ sự sinh diệt của các pháp – đây là giai đoạn quan trọng, nhiều hành giả có kinh nghiệm ánh sáng, hỷ lạc mạnh, an tịnh sâu (dấu hiệu của vipassanūpakkilesa – những ô nhiễm của tuệ minh sát), cần vượt qua để tiến bộ
5. Bhaṅga-ñāṇa (Hoại Diệt Tuệ Trí): Chỉ thấy sự diệt, không còn thấy sinh
6. Bhaya-ñāṇa (Sợ Hãi Tuệ Trí): Thấy mọi pháp hữu vi đều đáng sợ vì vô thường
7. Ādīnava-ñāṇa (Quá Hoạn Tuệ Trí): Thấy mọi pháp hữu vi đều là quá hoạn
8. Nibbidā-ñāṇa (Chán Ly Tuệ Trí): Sinh tâm chán ly tất cả pháp hữu vi
9. Muñcitukamyatā-ñāṇa (Dục Thoát Tuệ Trí): Khao khát thoát ly
10. Paṭisaṅkhā-ñāṇa (Thẩm Sát Tuệ Trí): Tiếp tục quán sát để tìm con đường thoát
11. Saṅkhārupekkhā-ñāṇa (Hành Xả Tuệ Trí): Xả đối với mọi hành, tâm hoàn toàn bình đẳng – đây là giai đoạn trước khi chứng đạo quả
12. Saccānulomika-ñāṇa (Tuệ Thuận Đế): Tuệ thuận theo Tứ Thánh Đế
13. Gotrabhū-ñāṇa (Chủng Tánh Trí): Thoát khỏi chủng tánh phàm phu, bước vào chủng tánh Thánh
14. Magga-ñāṇa (Đạo Trí): Thấy Niết-bàn, đoạn kiết sử (Tu-đà-hoàn đạo, Nhất Lai đạo, A-na-hàm đạo, hoặc A-la-hán đạo)
15. Phala-ñāṇa (Quả Trí): An trú trong quả vị vừa chứng đạt
16. Paccavekkhaṇa-ñāṇa (Tư Lượng Trí): Xem xét lại con đường, quả vị, kiết sử đã đoạn, kiết sử còn lại, Niết-bàn
B. Kinh Nghiệm Chứng Đạo Quả
Các kinh văn và truyền thống Theravāda mô tả kinh nghiệm chứng đạo-quả rất rõ ràng:
Trong khoảnh khắc chứng đạo (magga-citta – chỉ kéo dài 1-3 sát-na tâm):
Niết-bàn hiện tiền như đối tượng (ārammaṇa)
Các kiết sử bị đoạn trừ hoàn toàn
Có cảm giác như “nhảy vọt” vượt qua một ngưỡng cửa
Sau đó là quả tâm (phala-citta):
An trú trong sự tịch tịnh sâu xa
Hoàn toàn khác biệt với thiền định samatha
Cảm giác như “về nhà”, thoát khỏi gánh nặng
Ngài Mahasi Sayadaw mô tả trong The Progress of Insight: “Khi hành giả đạt đến đỉnh cao của Saṅkhārupekkhā-ñāṇa, đột nhiên con đường (magga) phát sinh, lấy Niết-bàn làm đối tượng. Đây không phải là kinh nghiệm dần dần mà là đột ngột, như chớp sáng. Sau đó quả tâm (phala) theo sau, và hành giả an trú trong Niết-bàn. Khi thoát ra, họ biết chắc chắn đã chứng đạt.”
Trong các bộ chú giải, câu chuyện của Ngài Bahiya Dārucīriya trong Udāna là ví dụ nổi tiếng nhất về chứng A-la-hán tức thời sau khi nghe một bài pháp ngắn của Đức Phật:
“Này Bāhiya, ở đây, trong cái thấy sẽ chỉ là cái thấy; trong cái nghe sẽ chỉ là cái nghe; trong cái suy nghĩ sẽ chỉ là cái suy nghĩ; trong cái biết sẽ chỉ là cái biết. Này Bāhiya, khi nào đối với ngươi, trong cái thấy chỉ là cái thấy… thời này Bāhiya, ngươi không ở trong cái đó; khi ngươi không ở trong cái đó, này Bāhiya, ngươi không ở đây, không ở đời sau, không ở giữa hai. Chính cái đó là sự đoạn tận khổ đau.”
Sau khi nghe, Bāhiya chứng A-la-hán ngay lập tức.
V. Ba Loại Giải Thoát
Paṭisambhidāmagga và Visuddhimagga phân loại giải thoát theo ba cửa (vimokha-mukha):
1. Suññatā-vimokha (Không giải thoát): Quán tất cả pháp là vô ngã (anattā)
2. Animitta-vimokha (Vô tướng giải thoát): Quán tất cả pháp là vô thường (anicca)
3. Appaṇihita-vimokha (Vô nguyện giải thoát): Quán tất cả pháp là khổ (dukkha)
Tùy theo tánh căn cơ (carita), hành giả sẽ thiên về một trong ba cửa này, nhưng cả ba đều dẫn đến cùng một Niết-bàn.
——-
HẾT PHẦN 1
