Hỡi người hành giả,
Có phải chúng ta thường thầm nghĩ trong tâm, một cách đầy tự hào và kín đáo: “Tôi là người tốt. Tôi không trộm cắp, không hại ai. Tôi sống biết điều, biết trước biết sau. Tôi không tham lam, vì tôi biết đủ. Tôi không sân hận, vì tôi biết kiềm chế. Và chắc chắn, tôi không ngu si, vì tôi hiểu rõ lẽ đời”?
Đây chính là lời ru ngọt ngào và nguy hiểm nhất mà bản ngã (atta) hát cho chúng ta nghe mỗi ngày. Nó là một tấm áo choàng lụa là, dệt bằng những sợi “tưởng tri” – sự nhận biết sai lầm, sự hiểu biết trên bề mặt, sự quy kết vội vàng – để che đậy đi sự thật trần trụi về ba con quái vật đang ngự trị trong tâm ta: Tham (Lobha), Sân (Dosa), và Si (Moha).
Lời dạy của Đức Phật Gotama trong Tam Tạng Pāli không phải là một bộ quy tắc đạo đức để ta trở thành một “người tốt” theo quy ước của xã hội. Đó là một bản đồ chi tiết, một phương pháp phẫu thuật tận gốc rễ những mầm mống khổ đau (Dukkha). Và con đường phẫu thuật này không hề dễ dàng. Nó đòi hỏi sự dũng cảm phi thường để nhìn thẳng vào những gì ta không muốn thấy nhất.
1. Lật Tẩy “CÁI TÔI KHÔNG THAM” – Tảng Băng Chìm Của Ái Dục (Taṇhā)
Bạn nói bạn không tham? Hãy thành thật với chính mình.
Tham không chỉ là tiền bạc, vật chất. Đó chỉ là biểu hiện thô thiển nhất. Bạn có bao giờ khao khát một lời khen? Một sự công nhận? Một cảm giác dễ chịu khi nghe một bản nhạc hay, ăn một món ngon? Đó chính là Dục Ái (kāma-taṇhā) – sự tham ái trong các cõi Dục, sự bám víu vào những cảm thọ (vedanā) dễ chịu. Nó vi tế đến mức ta không nhận ra.
Bạn có khao khát được tồn tại? Được là một ai đó, có một danh tính, một vị trí, một di sản để lại? Bạn có tự hào về “cái tôi” trí tuệ, đạo đức, hay thậm chí là “cái tôi” tu hành của mình? Đó chính là Hữu Ái (bhava-taṇhā) – sự tham ái trong sự trở thành, sự tồn tại. Đây là loại tham ái của những người “tốt”, những người muốn tồn tại mãi mãi trong một cảnh giới tốt đẹp, muốn tên tuổi của mình được lưu truyền. Ngay cả sự khao khát đắc được một tầng thiền định nào đó cũng là một biểu hiện vi tế của Hữu Ái.
Bạn có bao giờ chán chường, muốn mọi thứ tan biến, muốn kết thúc sự đau khổ này ngay lập tức? Đó chính là Phi Hữu Ái (vibhava-taṇhā) – sự tham ái trong sự không tồn tại, một dạng của chủ nghĩa hư vô. Nó cũng là một loại tham, tham sự hủy diệt.
Để thấy được những dòng chảy ngầm này, lý thuyết suông là vô dụng. Bạn phải thực hành Thiền Quán (Vipassanā). Khi ngồi yên, chỉ quan sát hơi thở, bạn sẽ thấy tâm mình không ngừng phóng đi, tìm kiếm những đối tượng dễ chịu. Bạn sẽ thấy một cảm giác ngứa nổi lên, và một sự thôi thúc muốn gãi – đó là một vi tham ái khởi sinh. Bạn sẽ thấy một ý nghĩ về thành công trong quá khứ hiện lên, và một cảm giác tự mãn âm ỉ – đó là Hữu Ái đang vận hành. Chỉ khi nào, với một cái tâm được rèn luyện trong Định (Samādhi), bạn nhìn thấy sự sinh diệt liên tục của từng cảm thọ, từng ý niệm, bạn mới “nổi da gà” mà nhận ra rằng: “Ta đã là nô lệ cho Ái Dục trong từng khoảnh khắc mà không hề hay biết!”
Một vị Thánh Tu-đà-hoàn (Sotāpanna), người đã lần đầu tiên thấy được Niết-bàn (Nibbāna), đã đoạn trừ được thân kiến (sakkāya-diṭṭhi), nhưng Ngài vẫn chưa diệt trừ được hoàn toàn tham ái. Tham ái chỉ được diệt tận ở tầng Thánh quả thứ tư, A-la-hán (Arahant). Vậy, chúng ta, những phàm phu, làm sao dám tự cho rằng mình “không tham”?
2. Vạch Trần “CÁI TÔI KHÔNG SÂN” – Ngọn Lửa Ngầm Của Bất Toại Nguyện
Bạn nói bạn không sân? Rất có thể bạn chỉ đang đè nén nó.
Sân không chỉ là la hét, đập phá. Đó là ngọn núi lửa đã phun trào. Còn có những dòng magma âm ỉ bên dưới. Sự bực bội khi kẹt xe? Sự khó chịu khi ai đó làm trái ý mình? Sự phán xét ngấm ngầm một người ăn mặc khác mình? Cái nhìn lạnh lùng? Sự im lặng trừng phạt? Đó đều là Sân (Dosa).
Sân vi tế nhất chính là sự “bất toại nguyện” (Domanassa). Đó là sự chống đối thực tại, là mong muốn mọi thứ phải khác đi so với bản chất của nó. Trời mưa, bạn khó chịu vì không đi chơi được. Một người nói điều bạn không thích, bạn cảm thấy gai trong lòng. Kế hoạch thất bại, bạn chán nản. Tất cả những phản ứng chống đối tinh vi đó đều là con đẻ của Sân.
Ngay cả cái gọi là “sự phẫn nộ chính nghĩa” cũng là một cái bẫy. Khi ta thấy bất công và nổi giận, hãy cẩn thận xem xét. Đằng sau sự phẫn nộ đó có phải là bản ngã đang muốn khẳng định “cái đúng” của mình, đang muốn trừng phạt “cái sai” của kẻ khác không? Nếu có sự hả hê, có sự bám víu vào quan điểm của mình, thì đó vẫn là Sân, chỉ khoác một chiếc áo đẹp hơn.
Để nhổ tận gốc Sân, không phải là thực hành “từ bi” trên lý thuyết. Mà là phải dùng Tuệ Giác để thấy rõ Tính Vô Thường (Anicca) và Luật Nhân Quả (Kamma). Khi bạn thấy rằng mọi sự việc đến và đi theo duyên của nó, rằng người làm bạn khó chịu cũng chỉ là một tổ hợp của danh-sắc (nāma-rūpa) đang vận hành theo nghiệp của họ, bạn sẽ không còn lý do để bám víu vào sự bất toại nguyện nữa. Khi bạn quan sát cơn giận của mình trong thiền định, bạn sẽ thấy nó chỉ là một nguồn năng lượng nóng bỏng, trồi lên, đạt đến đỉnh điểm rồi tan biến. Nó không phải “cơn giận của tôi”. Nó chỉ là một hiện tượng. Khoảnh khắc bạn thấy được điều này một cách trực tiếp, không qua suy luận, bạn sẽ cảm thấy một sự giải thoát lạnh sống lưng.
Một vị Thánh A-na-hàm (Anāgāma) mới diệt trừ hoàn toàn được Sân. Các tầng Thánh thấp hơn vẫn còn những gốc rễ vi tế của nó. Việc chúng ta tự nhận mình “không sân” chỉ cho thấy chúng ta còn chưa bắt đầu nhìn vào sự thật.
3. Đập Tan “CÁI TÔI KHÔNG SI” – Màn Đêm Vô Minh Che Lấp Sự Thật
Đây là gốc rễ của tất cả. Tham và Sân chỉ là cành lá, Si (Moha) hay Vô Minh (Avijjā) mới là cái rễ độc.
Si không phải là thiếu kiến thức thế gian. Một giáo sư đại học, một nhà bác học cũng có thể chìm trong Vô Minh. Si, theo định nghĩa của Chánh Pháp, là không thấy biết Tứ Diệu Đế (Cattāri Ariyasaccāni), và cốt lõi là không tuệ tri được Ba Đặc Tính Của Vạn Hữu (Tilakkhaṇa): Vô Thường (Anicca), Khổ (Dukkha), và Vô Ngã (Anattā).
Vô Minh chính là sự lầm tưởng sâu sắc và cố hữu rằng “có một cái Ta”. Một “Ta” đang sở hữu thân thể này, cảm thọ này, tâm trí này. Một “Ta” là chủ thể của mọi kinh nghiệm. Chính từ ảo tưởng về “cái Ta” này mà Tham và Sân nảy sinh. “Ta” muốn những gì dễ chịu cho “Ta” (Tham). “Ta” ghét những gì khó chịu cho “Ta” (Sân).
Mỗi khi bạn nói “Tôi nghĩ”, “Tôi cảm thấy”, “Cơ thể của tôi”, là Vô Minh đang lên tiếng. Bạn cho rằng có một người suy nghĩ, một người cảm nhận, một người sở hữu. Nhưng Đức Phật đã chỉ rõ, tất cả chỉ là một dòng chảy của các pháp (dhamma) sinh diệt theo duyên. Thân là một tổ hợp của Tứ Đại. Thọ là một cảm giác sinh rồi diệt. Tâm là một dòng chảy của các sát-na tâm (citta) nối tiếp nhau. Không có một “người” nào ở đó cả.
Đây là sự thật đáng sợ nhất, làm rúng động nền tảng tồn tại của chúng ta. Lý thuyết về Vô Ngã có thể dễ hiểu, nhưng để “thấy” Vô Ngã là một quá trình tu hành gian khổ. Đó là lúc bạn ngồi thiền, và với một định tâm sắc bén, bạn chĩa sự chú ý vào chính “người quan sát”. Bạn sẽ không tìm thấy ai ở đó cả. Bạn chỉ thấy một quá trình quan sát đang diễn ra. Khoảnh khắc trí tuệ đó lóe lên, dù chỉ trong một sát-na, nó sẽ khiến bạn “nổi da gà” theo đúng nghĩa đen. Đó là lúc tấm màn Vô Minh lần đầu tiên bị xé toạc, và ánh sáng của sự thật chiếu rọi vào. Đó là kinh nghiệm của một vị Thánh Nhập Lưu (Tu-đà-hoàn).
Kết Luận: Con Đường Gian Nan Của Sự Tỉnh Thức
Diệt trừ một trong ba độc, dù là cái nhỏ nhất, không phải là chuyện đọc một cuốn sách hay nghe một bài pháp thoại. Nó là công phu của cả một đời, thậm chí nhiều đời.
Bắt đầu bằng Giới (Sīla): Sống một cuộc đời đạo đức không phải để “làm người tốt”, mà để tạo ra một nền tảng tâm an ổn, không bị dằn vặt, hối hận. Không có nền móng này, ngôi nhà Thiền Định và Trí Tuệ không thể xây lên.
Phát triển Định (Samādhi): Rèn luyện tâm qua các phương pháp như niệm hơi thở (Ānāpānasati) để tâm trở nên tĩnh lặng, vững chãi và sắc bén. Đây là việc mài dũa công cụ phẫu thuật. Nếu không có Định, tâm ta giống như một ngọn nến trước gió, không thể soi rọi được gì.
Trau dồi Tuệ (Paññā): Dùng cái tâm đã được định tĩnh đó để quán chiếu sự thật về thân, thọ, tâm, pháp. Thấy rõ chúng là Vô Thường, Khổ, Vô Ngã. Đây chính là cuộc phẫu thuật, cắt bỏ từng khối u của Tham, Sân, Si.
Vì vậy, hỡi người hành giả, lần tới khi ý nghĩ “tôi là người tốt, tôi không có những thứ xấu xa đó” khởi lên, hãy mỉm cười và nhận biết nó. Đó chính là Vô Minh đang tự vệ. Hãy thay thế nó bằng một câu hỏi khiêm cung và dũng cảm: “Hôm nay, những biểu hiện vi tế nào của Tham, Sân, Si đã khởi lên trong tâm ta mà ta chưa nhận ra?”
Con đường này không dành cho kẻ yếu tim. Nó là con đường của những chiến binh thực thụ, những người dám đối mặt với kẻ thù lớn nhất: ảo tưởng về chính bản thân mình. Và phần thưởng cho cuộc chiến gian nan này không phải là trở thành một “người tốt hơn”, mà là sự chấm dứt hoàn toàn khổ đau, là sự giải thoát tối hậu, là Niết-bàn. Đó mới là mục đích tối thượng mà Đức Thế Tôn đã chỉ dạy.
Namo Tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa
(Con xin thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, Bậc A-la-hán, Đấng Chánh Đẳng Chánh Giác)
Người học Đạo, Khải Tuệ Quang, cẩn bút.
