Nhìn thẳng vào dòng chảy lịch sử và những gì ghi chép trong Tam tạng, sự thật vốn dĩ rất rõ ràng nhưng bấy lâu nay nhiều người vì quán tính niềm tin nên không chịu nhìn nhận. Thời Đức Phật tại thế, Ngài chỉ trao truyền một con đường duy nhất để giải thoát khỏi khổ đau: đó là Tứ Diệu Đế và Bát Chánh Đạo. Người tu học tập trung toàn bộ tâm trí vào việc sửa mình, giữ giới, luyện định và phát triển tuệ giác để diệt trừ triệt để tham, sân, si. Giáo lý ấy mộc mạc, thực tế và sắc bén đến mức không cần bất kỳ sự suy đoán siêu hình hay phép thuật nhiệm màu nào.
Thế nhưng, các hệ thống phát triển xuất hiện sau này lại chọn cách tự nâng mình lên bằng cách gán cho Chánh pháp gốc cái nhãn “Tiểu thừa” nghĩa là con xe nhỏ, ích kỷ, chỉ biết cứu mình. Đây là một sự tráo khái niệm rất tinh vi. Ngay từ đầu làm gì có lớn hay nhỏ? Sự thật là con đường diệt khổ chỉ có một. Việc gạt bỏ nền tảng tự lực, tự đối diện với nghiệp của chính mình để chạy theo những lý thuyết bao la phồng rộp thực chất chỉ là cách né tránh việc thực hành gian khổ.
Chưa dừng lại ở đó, để thu hút quần chúng và cạnh tranh với các tôn giáo cổ tại Ấn Độ thời bấy giờ, họ đã mở cửa đưa hàng loạt vị thần linh của Bà-la-môn giáo vào cấu trúc tâm linh của mình. Đức Phật từ một Bậc Giác Ngộ có thật trong lịch sử – một con người bằng xương bằng thịt đã dùng sự nỗ lực phi thường để chứng đạt chân lý – lại bị biến thành những đấng siêu nhiên phân thân vô số. Họ sáng tạo ra vô vàn vị Phật và Bồ-tát mang đầy dáng dấp, quyền năng cứu rỗi không khác gì các vị thần Shiva, Vishnu hay Brahma. Từ một con đường trí tuệ đòi hỏi người tu phải tự thắp đuốc lên mà đi, đạo Phật dần bị biến thành một tôn giáo cầu xin, cúng bái và trông chờ vào tha lực.
Cái giá phải trả cho sự pha tạp này là vô cùng đắt. Khi đạo Phật tự làm mờ đi ranh giới sắc bén của mình để hòa tan vào Bà-la-môn giáo, người dân không còn thấy sự khác biệt giữa việc phụng thờ một vị thần cổ đại với một vị Bồ-tát mới đẻ ra. Đến khi biến cố lịch sử ập đến, các trung tâm tu học lớn bị tàn phá, hệ thống phát triển vốn đã bị biến chất gần như ngay lập tức bị Ấn Độ giáo hấp thu hoàn toàn. Đức Phật thậm chí còn bị họ xếp vào danh sách một trong những hóa thân của thần Vishnu. Đó chính là bi kịch diệt vong của đạo Phật ngay trên chính quê hương mình: diệt vong vì tự đánh mất bản sắc Chánh pháp để chạy theo sự dung hợp dễ dãi.
Chánh pháp chân thật vượt qua mọi thời gian và không cần bất kỳ sự phát triển hay gia công chắp vá nào thêm nữa. Mong rằng những ai thực sự khao khát con đường giải thoát sẽ có đủ tỉnh giác để rũ bỏ những màn sương mù huyền thoại, quay về với những lời dạy nguyên sơ cốt lõi, tự mình thực hành Giới – Định – Tuệ để thấy rõ sự thật như nó đang là.
– Khải Tuệ Quang –